Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

9 listopada 2017

NR 15 (Marzec 2016)

Uwaga, uwaga!
czyli jak wspomagać koncentrację u przedszkolaka

Przedszkolaki żyją w rzeczywistości niezwykle różnorodnej, dynamicznej i podlegającej nieustannym zmianom. Bombardowane są szybko zmieniającymi się obrazami, intensywnymi kolorami, głośną muzyką. W każdej sekundzie są zalewane potokiem bodźców, które płyną do nich poprzez zmysły. Jak zatem pomóc dziecku się wyciszyć i ćwiczyć z nim koncentrację?
 

Koncentracja uwagi to umiejętność skupienia się na aktualnie wykonywanej czynności. Jest niezwykle ważna podczas wszystkich świadomych działań, nie tylko tych wymagających olbrzymiego zaangażowania intelektualnego, jak np. prowadzenie samolotu czy wykonywanie skomplikowanych obliczeń, ale także podczas prostych, codziennych czynności, takich jak ubieranie się czy jedzenie.

Barbara Jugowar definiuje uwagę jako cechę procesów psychicznych i działalności człowieka, która ściśle łączy się z czynnościami
spostrzegania i innymi procesami poznawczymi. Jak ściśle, pokazuje także prof. Gruszczyk-Kolczyńska, która podkreśla, iż niezwykle trudno jest ustalić, gdzie kończą się procesy skupiania uwagi i spostrzegania, a gdzie następują rozumowanie i zapamiętywanie.

Skupiając się na zajęciach, dziecko kieruje swoją uwagę na konkretne słowa nauczycielki, wyodrębniając je z chaosu otrzymywanych wrażeń. Jest przy tym w stanie zignorować całą masę innych bodźców, takich jak rozmowa kolegi obok, zapachy dochodzące ze stołówki czy padający za oknem śnieg. Uwaga działa więc niczym filtr, który przepuszcza określone bodźce płynące z narządów zmysłów i pomaga w wyborze reakcji na nie, a jednocześnie hamuje inne, aby uniknąć przeciążenia sensorycznego. Ponadto, jak podkreśla Philip Zimbardo, uwaga pełni rolę wrót świadomości. Ze wszystkiego, co dzieje się wokół nas, jesteśmy świadomi jedynie tego, na czym skupimy uwagę. Wybierając jej przedmiot, opieramy się albo na jego uderzających właściwościach, albo na jego użyteczności dla naszych celów. Dzięki uwadze nasze spostrzeżenia mają dostęp do świadomości, mogą być zmagazynowane jako wspomnienia i świadomie odtworzone w razie potrzeby. Jeżeli chcemy więc coś zrozumieć i zapamiętać, musimy kierować naszą uwagę selektywnie, i to na jedno źródło informacji. Gdy bowiem źródeł informacji jest więcej, efektywność przetwarzania znacząco spada.

Umiejętność skupienia uwagi nie jest nam dana od urodzenia, lecz rozwija się stopniowo, wraz z dojrzewaniem układu nerwowego dziecka. Początkowo uwaga u małego dziecka ma charakter mimowolny. 

Pod koniec okresu przedszkolnego kształtuje się uwaga dowolna. Jest ona nakierowana na wyznaczone zadania oraz cele i sterowana wysiłkiem woli. Ten rodzaj uwagi rozwija się pod wpływem zadań i poleceń wydawanych dzieciom przez dorosłych. Zadania te są koniecznością narzuconą przez nauczyciela i nie zawsze wiążą się z subiektywną przyjemnością, co oznacza, że dziecko musi wykazywać gotowość i chęć do skupienia uwagi.

Co wpływa na koncentrację uwagi

Kierowanie uwagą i kontrolowanie jej zależy od wielu czynników, zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Naszą uwagę przyciągają bodźce nowe, zmienne, nieoczekiwane i wyraziste. Wpływ na koncentrację mają także zainteresowania i pasje oraz aktualnie przeżywane problemy, zwiększają bowiem naszą wrażliwość na powiązane bodźce i wrażenia. Nie bez znaczenia jest także aktualny stan fizjologiczny, gdyż np. głód bądź senność będą odwracały uwagę od zadania i kierowały ją na zupełnie inne tory.

 

Uwaga u małego dziecka charakteryzuje się tym, że:

  • przykuwają ją bodźce silne i intensywne,
  • działa poza kontrolą wolicjonalną dziecka,
  • jest nietrwała, a więc bez trudu ulega rozproszeniu pod wpływem innych bodźców,
  • jest niepodzielna, co oznacza, iż przedszkolak może się skupić na tylko jednym źródle informacji,
  • jest ograniczona, czyli nie może swoim zakresem objąć dużej liczby bodźców,
  • cechuje ją słaba przerzutność, co może przejawiać się tym, iż dziecko zaaferowane aktualnie wykonywaną czynnością nie zwraca uwagi na nawoływania i polecenia dorosłych,
  • olbrzymi wpływ na nią mają procesy emocjonalne, którym podlega maluch, oraz aktualne samopoczucie dziecka,
  • charakteryzuje ją zjawisko centracji, czyli koncentracja na pojedynczym czynniku percepcyjnym (dzieci w wieku przedszkolnym, znajdujące się w przedoperacyjnym stadium rozwoju poznawczego, mają tendencję do pomijania mniej wyrazistych cech przedmiotów na rzecz tych, które są bardziej uchwytne percepcyjnie), 
  • związane jest z nią także zjawisko habituacji i dehabituacji, które występuje już u niemowląt i jest z powodzeniem wykorzystywane przez specjalistów od marketingu i twórców reklam; polega ono na tłumieniu tego, co znane i powtarzające się i akcentowaniu wszystkiego, co nowe i niezwykłe. Informacje znane, które nie niosą z sobą żadnych istotnych konsekwencji, są spychane na margines uwagi; w czasach prehistorycznych umiejętność ta była istotna dla naszego przetrwania,
  • wydłuża się z wiekiem (niektóre opracowania podają, iż do 3. r.ż. dziecko potrafi skupić się na zabawie od 5 do 15 min., ale już wykonanie mniej interesującego zadania, jakim jest np. ubieranie się, może przyciągnąć uwagę dziecka na najwyżej minutę. Lepsze osiągnięcia mają 3- i 4-latki, które zabawie w skupieniu mogą poświęcić przeciętnie 20 min., ale już zajęciom przedszkolnym jedynie 10 min.).

 

Zakłócenia procesów uwagi toproblem często zgłaszany zarówno przez wychowawców przedszkolnych, jak i przez rodziców przedszkolaków. Jest to też jedna z najczęstszych przyczyn zgłaszania się z maluchem do specjalisty. Problemy z koncentracją można zauważyć u dziecka już na bardzo wczesnym etapie rozwoju i od tego momentu wspomagać jej rozwój. Obserwując dziecko, należy pamiętać jednak o prawidłowościach rozwojowych, charakterystycznych dla wieku przedszkolnego, gdyż na tym etapie uwaga jest krótkotrwała i niepodzielna.  Długotrwałe i uporczywe problemy ze skupieniem mogą mogą w znaczący sposób zaburzać poznawcze i społeczne funkcjonowanie dziecka. Zaburzenia uwagi, obserwowane np. w zespole nadpobudliwości psychoruchowej, mogą mieć daleko idące konsekwencje w postaci trudności z zapamiętywaniem, zmniejszonych możliwości uczenia się oraz problemów emocjonalnych i społecznych.

Dlaczego warto kształtować uwagę

Posyłając malucha do szkoły, mamy wobec niego bardzo wysokie oczekiwania. Chcemy, aby potrafił świadomie kierować swoją uwagę na te informacje, które nauczyciel przekazuje mu jako istotne i warte utrwalenia, zachowywał je w pamięci krótkotrwałej, odpowiednio przetwarzał i wydobywał na zawołanie. Jednym słowem, pragniemy, aby nasze dziecko usłyszało, zrozumiało, zapamiętało i odtworzyło to, czego nauczyło się na lekcji lub wyczytało w podręczniku, to bowiem stanowi gwarancję osiągnięcia sukcesu szkolnego w polskim systemie edukacji, który opiera się w dużej mierze na wiedzy pamięciowej. 

Zakłócenia procesów uwagi to problem często zgłaszany zarówno przez wychowawców przedszkolnych, jak i przez rodziców przedszkolaków. Jest to też jedna z najczęstszych przyczyn zgłaszania się z maluchem do specjalisty. Problemy z koncentracją można zauważyć u dziecka już na bardzo wczesnym etapie rozwoju i od tego momentu wspomagać jej rozwój.

 

Dla nauczyciela problemy z koncentracją u dzieci są szczególnie uciążliwe. Nie dość, że maluchy mają ograniczone możliwości uczenia się, to jeszcze swoim zachowaniem zaburzają ten proces u reszty klasy. Niektóre są nadpobudliwe, rozproszone i hałaśliwe, inne zamyślone, nieobecne duchem i trudne do zmotywowania. Jak można pomóc dzieciom kształtować koncentrację uwagi, aby lep...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy