Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

23 kwietnia 2020

NR 56 (Kwiecień 2020)

Zabawy rozwijające aktywność poznawczą dziecka

105

Pójście dziecka do przedszkola jest niewątpliwie jednym z najbardziej wrażliwych etapów w jego życiu. Zarówno nauczycielom, jak i całemu społeczeństwu zależy, aby nasze dzieci potrafiły wejść w przestrzeń przedszkola jak najmniej „bezboleśnie”, aby nie zgasić w nich naturalnej, silnej potrzeby poznania i zainteresowania rzeczywistością ulegającą sukcesywnemu poszerzeniu.

Wielu teoretyków i praktyków edukacji zajmujących się badaniem związków między zabawą a rozwijaniem sfery intelektualnej dziecka dowodzi, że zasadniczą formą wspomagania aktywności poznawczej dzieci w wieku przedszkolnym są zabawy tematyczne oraz gry i zabawy poznawcze (dydaktyczne). Oba te typy zabaw pełnią zatem określone funkcje kształcące. 

POLECAMY

Przedszkolne zabawy

Zabawy tematyczne, zwane również zabawami naśladowczymi, twórczymi, fikcyjnymi lub zabawami w role, uważa się za swoistą formę działań dziecka, w której za pomocą zabawy wprowadza ono w czyn swoje obserwacje, gromadzoną o świecie wiedzę, przeżycia i doświadczenia. Z tego względu można je uważać za pewien wyraz wewnętrznej potrzeby naśladowania tego, co dziecko dostrzega w swoim najbliższym środowisku. Z kolei zabawa dydaktyczna bądź też poznawcza jest, najogólniej, zabawą przebiegającą według wzoru opracowanego przez osobę dorosłą, której celem jest rozwiązanie przez dziecko jakiegoś zadania. Stąd też zabawy te wymagają od najmłodszych pewnego wysiłku intelektualnego. Mogą one opierać się na dokonywaniu porównań lub rozpoznawaniu (np. domino, loteryjka), rozumowaniu (warcaby), kojarzeniu w oparciu o dźwięki (dobór rytmów), wyobraźni twórczej (wymyślanie narracji w rysunku) lub domysłach i pomysłowości (zagadki). Stąd też ich celem jest osiąganie przez dzieci zamierzonych rezultatów, a tym samym rozwój ich procesów poznawczych poprzez to, że dają one dziecku okazję do konstruowania swojej wiedzy, wykorzystywania jej oraz podejmowania próby rozumienia i dociekania.
Odmianą zabawy dydaktycznej jest też gra dydaktyczna, czyli pewien rodzaj gry podporządkowanej jakiemuś celowi dydaktycznemu. Gra realizuje funkcję kształcenia w celowo zaaranżowanej sytuacji, w której dzieci uczą się i współzawodniczą ze sobą według określonych reguł. Istota gier dydaktycznych spoczywa zatem na elemencie współzawodnictwa oraz chęci wygrania gry. Podstawowe cechy gier dydaktycznych to obecność celu dydaktycznego, postać działania zabawowego oraz obecność zestawu reguł wyrażonych w specyficznym i przekazanym dzieciom regulaminie. Ich fundamentalną cechą jest również pewien odgórny, zaproponowany przez nauczyciela sposób aktywności dziecka, która nie jest tutaj wynikiem spontanicznych działań przedszkolaka. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek zabawa dydaktyczna i gra dydaktyczna to terminy bliskoznaczne, to jednak zakres pojęciowy zabawy dydaktycznej jest szerszy, gdyż każda gra dydaktyczna jest zabawą, ale już nie każda zabawa jest grą. Jeśli zabawa posiada określone reguły i element współzawodnictwa, określający wygranych i przegranych, wówczas staje się grą dydaktyczną. 

Tabela 1. Rodzaje zabaw i gier dydaktycznych ukierunkowanych na rozwój aktywności poznawczej dziecka
Źródło: opracowanie własne na podstawie E. Wagner, 2002; A. Dobrzyńska, M. Jurga, 2001. 
Rodzaj zabaw Przykłady
Zabawy i gry rozwijające percepcję wzrokową Zabawy kształcące spostrzeganie barw
Przykład: Powiedz, kto ma taką szarfę
Zabawa wymaga szarf w dwóch kolorach (np. w kolorze czerwonym i niebieskim) dla równej liczby uczestników podzielonych na dwie grupy. Nauczyciel krótko tłumaczy dzieciom, na czym polega zabawa, i rozdaje szarfy. Na hasło „Odszukaj kolegę/koleżankę mającą kolor twojej szarfy” dzieci szybko dobierają się w pary i podają sobie ręce. W bardziej skomplikowanych wariantach można wprowadzić większą liczbę kolorów szarf.
Zabawy kształcące spostrzeganie kształtów
Przykład: Pomóż Kopciuszkowi
Zabawa wymaga rekwizytów w postaci woreczków dla każdego uczestnika zabawy, w których znajduje się jednakowa liczba różnych ziaren, różniących się kształtem (np. ziarna grochu, fasoli, kawy itp.). Potrzebne są również dwa pojemniki. Nauczyciel opowiada dzieciom początek baśni o Kopciuszku i informuje ich o zadaniu, jakie macocha poleciła wykonać głównej bohaterce. Nauczyciel wyjaśnia dzieciom, że Kopciuszek nie zdąży oddzielić grochu od fasoli, a następnie pyta dzieci, czy chcą mu pomóc. Jeśli dzieci wyrażają taką chęć, wówczas wychowawca rozdaje dzieciom woreczki, wyjaśniając, w jaki sposób należy sortować ziarenka. Po zakończeniu pracy chwali dzieci i dziękuje w imieniu Kopciuszka, że w ten sposób Kopciuszek ma możliwość udania się na bal. Ważnym warunkiem jest jednak to, aby liczba ziaren i ich gatunki były dobrane do możliwości dzieci.
Zabawy i gry rozwijające percepcję słuchową Zabawy i gry kształtujące umiejętność rozpoznawania dźwięków
Przykład I: Gdzie jest ukryty zegarek?
Potrzebny jest głośny budzik. W czasie nieobecności dzieci w sali przedszkolnej wychowawca ukrywa dzwoniący budzik. Dziecko, które jako pierwsze wskaże miejsce ukrycia budzika, otrzymuje przywilej ponownego schowania budzika. Zamiast budzika jako rekwizyt może zostać zastosowane grające radio bądź też dzieci mogą zgadywać, do których drzwi ktoś puka.
Przykład II: Jakie zwierzątko przyszło do nas?
Potrzebne są rysunki zwierząt domowych. Nauczyciel prowadzący pokazuje dzieciom obrazki ze zwierzętami i sprawdza, czy dzieci potrafią rozpoznać je oraz naśladować ich głosy. Po schowaniu obrazków wydaje dźwięki pokazanych na nich zwierząt, natomiast zadaniem dzieci jest odgadnąć, jakie to zwierzę. Później jedno dziecko opuszcza salę, a po powrocie naśladuje zwierzę, które nauczyciel podpowiedział mu, kiedy jeszcze przebywało za drzwiami. Pozostałe dzieci odgadują, co to za zwierzę, a potem wspólnie je naśladują.
Zabawy i gry ćwiczące słuch fonematyczny
Przykład I: Ciuciubabka
Potrzebna jest opaska do przewiązania oczu. Nauczyciel prowadzący zabawę dzieli jej uczestników na kilka grup, po czym każda z nich otrzymuje głoskę, która będzie przez nią powtarzana. Zabawa rozpoczyna się po kilku powtórzeniach głoski. Jedno dziecko zostaje wybrane do roli „ciuciubabki”. Od tej pory musi ono złapać kogoś z grupy, kto powtarza poszukiwaną przez „ciuciubabkę” głoskę (tę ustala z góry nauczyciel). Dziecko, które zostaje złapane, zostaje nową ciuciubabką i zabawa zaczyna się na nowo. 
Przykład II: Sklep
Wymagane do zabawy są pomoce, znajdujące się w wyposażeniu sali przedszkolnej. Po zapoznaniu dzieci z tematem zabawy, rozpoznaniu przez nie przedmiotów potrzebnych do zabawy oraz rozdzieleniu pomiędzy dziećmi ról sprzedających i kupujących, prowadzący wychowawca wyjaśnia, że zabawa polega na kupowaniu tylko i wyłącznie przedmiotów „zaczynających się na głoskę...”. Od tej pory dzieci wyszukują i kupują takie przedmioty.
Zabawy i gry rozwijające percepcję dotykową Przykład: Tętno
Potrzebny do zabawy jest stoper. Zadaniem dziecka jest wyczuwanie tętna i liczenie uderzeń na przestrzeni określonego czasu, zarówno u siebie, a następnie u kolegi/koleżanki. 
Zabawy i gry rozwijające wrażliwość węchową i smakową Przykład: Znawca smaków i zapachów
Wymagany do zabawy jest zestaw do rozpoznawania smaków, w skład którego wchodzić mogą owoce, soki, chleb, a także zestaw do rozpoznawania zapachów (perfumy, przyprawy, kwiaty o silnym zapachu, warzywa o charakterystycznym zapachu). Do tego potrzebna jest opaska do zawiązania oczu. Nauczyciel zapoznaje dzieci z tymi zestawami smaków i zapachów, a następnie dzieli dzieci na dwie grupy. Jedna grupa będzie podawać zestawy, druga zaś próbować i rozpoznawać. 
Zabawy i gry rozwijające wyobraźnię Przykład I: Wycieczka do lasu
Zabawa nie wymaga żadnych dodatkowych, pomocniczych rekwizytów. Dzieci angażują się w aktywne uczestnictwo w sytuacji zaaranżowanej przez nauczyciela – wycieczkę. Nauczyciel opowiada o przeszkodach mijanych przez dzieci (wysoka trawa, strumyk, śpiący niedźwiedź, wąska kładka), które są trudne do ominięcia. Dzieci są jednocześnie aktywizowane do udzielania sobie wzajemnej pomocy.
Przykład II: Kwiatki
Potrzebne są przyniesione ze spaceru kwiaty. Po obejrzeniu kwiatów nauczyciel podaje temat zabawy (np. „dzisiaj zamieniamy się w kwiatki rosnące na łące”). Siedzącym w kole dzieciom nauczyciel snuje opowieść, którą ilustruje gestami i ruchem (np. „po deszczu i wyjściu słoneczka kwiatki zaczynają powoli rosnąć” – dzieci wstają; „kwiatki rozchylają płatki i unoszą główki w stronę słońca” – dzieci unoszą ręce w górę; „słońce powoli kładzie się do snu i kwiatki również szykują się do snu” – dzieci kulą się). Zamiast wyobrażenia kwiatków można także skorzystać z innych obiektów – dzieci mogą utożsamić się ze zwierzątkami, samochodami itp. 
Zabawy i gry usprawniające uwagę Przykład: Kto znajdzie więcej szczegółów w ciągu 2 minut?
Do zabawy wymagany jest budzik lub stoper. Nauczyciel razem z dziećmi ustala teren poszukiwań, którym może być widok z okna, ilustracja lub wnętrze pokoju, po czym ustawia stoper. Zadaniem każdego dziecka jest wskazanie jak największej liczby dostrzeżonych szczegółów w ograniczonym czasie. Wygrywa to dziecko, które wskaże jak najwięcej takich elementów. 
Zabawy i gry usprawniające pamięć Przykład I: Szybko zapamiętaj
Pomocne są małe przedmioty, typu: chusteczka, kreda, gumka, ołówek, spinacz itp. Nauczyciel układa na stoliku kilka przedmiotów i zakrywa je chusteczką. Dzieci stoją blisko stolika w ten sposób, aby mogły dobrze zobaczyć wszystkie przedmioty. Nauczyciel odsłania je na chwilę, aby uczniowie mogli się im przyjrzeć. Po chwili znów je zasłania, a zadaniem dzieci jest wymienienie jak największej liczby zapamiętanych obiektów. Zwycięzcą jest to dziecko, które zapamięta największą liczbę przedmiotów.
Przykład II: Obserwatorzy
Pomocna może być wskazówka do wskazywania. Nauczyciel wskazuje przedmioty w różnych miejscach sali przedszkolnej. Dzieci w skupieniu obserwują jego ruchy i starają się zapamiętać kolejność pokazywanych przedmiotów. Po chwili poproszone przez nauczyciela dziecko stara się wymienić kolejno wszystkie wskazane obiekty. Liczba wskazywanych przedmiotów powinna być zmieniana, w zależności od możliwości danego dziecka. 

Którą zabawę wybrać?

Wartość gier i zabaw dydaktycznych dla poznawczego aktywizowania dziecka wynika zasadniczo z tego, iż ułatwiają one zrozumienie niektórych procesów, czynią zdobyte wiadomości trwalszymi, zaciekawiają dzieci, co wzbudza w nich silniejszą motywację do poznawania świata. Ten rodzaj zabaw zalicza się powszechnie do skutecznych form intelektualnego aktywizowania w szczególności dzieci w wieku przedszkolnym, są one bowiem najbardziej spójne z właściwościami psychiki dziecka w tym wieku. W polskiej literaturze można wskazać przynajmniej kilka wartościowych prób dokładniejszego sklasyfikowania zabaw wspierających aktywność poznawczą dziecka. Jedną z takich klasyfikacji, która zyskała sporą popularność zarówno wśród teoretyków, jak i praktyków nauczania przedszkolnego i początkowego, jest klasyfikacja zaproponowana przez W. Hemmerling, która oparła ją na wyodrębnieniu trzech zasadniczych grup zadań dydaktyczno-wychowawczych. Autorka wyróżniła zadania:

  1. dotyczące sposobów werbalnego komunikowania się i kształtowania emocjonalnego stosunku do poznawanej rzeczywistości;
  2. ukierunkowane na poznawanie i rozumienie obiektów, faktów i zdarzeń występujących w środowisku społeczno-przyrodniczym dziecka;
  3. których celem jest kształtowanie orientacji w zakresie stosunków przestrzennych, czasowych i wielkościowych oraz umiejętności wykonywania zadań matematycznych. 
    • Pierwsza grupa zabaw to zabawy rozwijające umiejętności językowe i językoznawcze. Odgrywają one ogromną rolę we wspieraniu procesów nabywania umiejętności językowych przez dzieci. Zachęcają przedszkolaków do samodzielnych poszukiwań oraz zainteresowania słowem pisanym i czytanym. Sprzyjają ogólnemu rozwojowi myślenia i mowy dziecka, ich zaciekawieniu poznawczemu, zwłaszcza gdy rozmaite sposoby stymulowania dziecka za pomocą gier i zabaw językowych są silnie powiązane z jego emocjonalnym zaangażowaniem. Tworzenie sytuacji, w których treść tekstu wywołuje w dzieciach określone przeżycia, pozwala na uczenie odpowiedniego doboru słów i formułowania komunikatywnych wypowiedzi. Gry i zabawy językowe znacząco wpływają również na rozwijanie myślenia konkretno-wyobrażeniowego u dzieci, wyobraźni, porównań oraz spostrzeżeń. Procesy te są bardzo istotne w kontekście rozwijania u wychowanków dokładnej percepcji znaków graficznych, umieszczania myślenia w obrębie poprawnie skonstruowanych zdań, czy też rozróżniania samogłosek i spółgłosek. Takie zabawy i gry mogą być oparte na historyjkach obrazkowyc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy