Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

28 marca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Kształtowanie się potencjału twórczego dziecka

0 379

Twórczość dzieci w przedszkolu najlepiej wyraża się w ich sztuce i ma szczególne znaczenie w perspektywie odczuwanej żywej potrzeby kontaktu ze światem w zestawieniu z niewielkim doświadczeniem kulturowym i społecznym. Dziecko staje się twórcą, na co pozwala mu progresywny wzrost indywidualny i społeczny. Z drugiej strony dziecko jest również odbiorcą sztuki, która spełnia istotną funkcję wychowawczą, rozumianą jako kształtowanie twórczej postawy wobec świata.

Bujna wyobraźnia 

Wiele opracowań psychologicznych podkreśla, że dzieci w wieku przedszkolnym cechuje bujna wyobraźnia. Jest ona ściśle powiązana z ich spostrzeżeniami i realnymi doznaniami. Wyobrażenia w okresie przedszkolnym bardziej przypominają niedokładne przypomnienia, aniżeli twórcze i świadomie czynione przekształcenia spostrzeżonych wcześniej przedmiotów i zjawisk. Istnieją pewne sprzeczności w rozwoju wyobrażeniowej reprezentacji świata u dzieci w wieku przedszkolnym. Z jednej strony bujna wyobraźnia pozwala dziecku zmyślać najprzeróżniejsze fakty i zdarzenia, które nie miały miejsca, przeżywać bajki, opowiadania czy filmy w taki sposób, jakby one działy się naprawdę. Z drugiej strony dziecko już w pierwszych latach fazy przedszkolnej rozumie ową uchwytną i konkretną rzeczywistość, z którą zapoznaje się w bezpośrednim doświadczeniu. Gdyby ująć procesy wyobraźni w kategoriach zdolności do tworzenia w świadomości czegoś nowego w stosunku do zasobu doświadczenia, które się posiada, wówczas wyobraźnię przedszkolaka trudno opisywać w kategoriach procesu bogatego i rozbudzonego.

 

Cztery rodzaje procesu wyobrażania

  • Wyobraźnia twórcza i odtwórcza – bazuje na doświadczeniu człowieka, 
  • Wyobraźnia mimowolna i dowolna – bazuje na zamiarze lub woli człowieka, 
  • Wyobraźnia zależna i niezależna – bazuje na samodzielności człowieka, 
  • Wyobraźnia jako zbiór wyobrażeń złożonych i niezłożonych – bazuje na rodzajach i kategoriach wykonywanych praktycznych czynności 

 

Problem twórczości 

Rozwój procesów poznawczych oraz bardziej wyrazisty i świadomy kształt zabaw w okresie przedszkolnym przekładają się bezpośrednio na wzrost twórczości dziecka. O potencjale twórczym człowieka decydują zwykle zdolności intelektualne, ale też cechy temperamentu, motywacji oraz zainteresowania. Twórczość może się przejawiać w różnych sferach psychicznych człowieka, zwłaszcza w procesie myślenia i operacjach pamięciowych (zapamiętywanie i przechowywanie informacji). Na etapie przedszkolnym myślenie staje się coraz bardziej zaawansowane i wielopłaszczyznowe, a pamięć staje się bardziej świadoma – zwiększa się zatem potencjał twórczy jednostki. 

 

Ekspresja dziecka jest ekspresją naturalną i swobodną, która wyraża cechy osobowości, zarówno wrodzone, jak i nabyte.
Odzwierciedla ona jego osobiste przeżycia i doznania i stanowi równolegle refleks pojmowania przez dziecko
rzeczywistego świata.

 

Na początku rozważań o twórczości należałoby głębiej zastanowić się nad znaczeniem terminu „twórczość”. Słowo to funkcjonuje jako termin potoczny i można domniemywać, iż jego rozumienie wydaje się jasne i klarowne dla ogółu. Trudno nie dostrzec, że twórczość jest immanentną cechą ludzkiego gatunku, która stale towarzyszyła ewolucji i procesom rozwoju ludzkości. Problematyką twórczości zainteresowana jest jedna z dziedzin psychologii, mianowicie psychologia twórczości, która poszukuje jej genezy, zależności charakteru procesu i dzieł od indywidualnych różnic osobowości twórcy. Ujmuje ona twórczość jako najwyższą formę ludzkiego działania i obejmuje wszelkie możliwe aktywności człowieka, które wyrażają się w postaci przedmiotu bądź idei. Według Ireny Wojnar, pojęcie twórczości obejmuje nie tylko rezultaty twórczego działania, lecz także ludzkie charaktery, postawy życiowe, zdolności, czynności, twórczą krytykę i – ogólnie rzecz ujmując – wszelkie owe procesy twórcze, które przekładają się na zmiany w społecznej świadomości i dziedzinach życia społecznego. Jest to bardzo szerokie rozumienie twórczości. Zazwyczaj definicję tę próbuje się zawęzić do pewnych indywidualnych i wewnętrznych predyspozycji jednostek, które realizują swoje możliwości w procesie twórczym. Niemniej jednak twórczość jest rozpatrywana w perspektywie czterech podstawowych kategorii: twórczość jako dzieło, twórczość jako proces, twórczość jako zespół zdolności (właściwości) intelektualnych oraz całokształt cech osobowościowych, twórczość jako zespół stymulatorów społecznych (gdzie brany jest pod uwagę społeczny klimat uwarunkowań twórczych).

Ważną kategorią twórczości jest zatem proces twórczy (tzw. proces kreacji artystycznej). Dla M. Gołaszewskiej powinien być on ujmowany w kategoriach faktu estetycznego i jest nierozerwalnie związany z dziełem twórcy-artysty. W innych definicjach, np. S. Popka, proces twórczy to „szereg ukierunkowanych czynności psychicznych i fizycznych, mniej lub bardziej uświadamianych przez podmiot tworzący, w wyniku czego następuje ekspresja własnej osobowości poprzez dokonywanie zabiegu przekształcania rzeczywistości zewnętrznej i własnego ja”. Inne ważne pojęcie, którego nie może zabraknąć, to „ekspresja”. Dla H. Reada jest to przede wszystkim „wyciskanie piętna na przedmiotach (dziełach sztuki), w formie zachowania się lub jest to potrzeba wrodzona wyrażania przeżyć w wytworach albo w zachowaniu się”.

 

Formy wyrazu ekspresji dziecięcej

  • ruchowo-mimiczna – wyraża się w geście, pozie, spontaniczności ruchów (podskakiwanie, machanie kończynami);
  • ruchowo-muzyczna – pobudzona zostaje pod wpływem melodii, rytmu i wyraża się przede wszystkim w improwizowanym tańcu; 
  • werbalna (słowna) – polega na czynności modulowania głosu, który ukazuje emocjonalny nastrój (krzyk, śmiech, płacz);
  • werbalno-muzyczna – spontaniczne nucenie improwizowanych melodii i tekstów piosenek;
  • muzyczna – jest związana z ekspresją werbalno-muzyczną, pojawia się tu jednak także improwizowana gra na instrumentach muzycznych lub pozorowanie gry na instrumentach; dzieci często wystukują rytm bez użycia bębenka lub trąbią bez trąbki;
  • plastyczna – jest w przypadku dzieci jedną z najpowszechniejszych form ekspresji artystycznej; dzieci w wieku poniemowlęcym, przedszkolnym i szkolnym samorzutnie rysują, malują pędzlem, farbami, formują w materiałach miękkich (np. plastelina), glinie, mokrym piasku (np. na plaży) itp.

 

Ekspresja twórcza

Rozważania na temat twórczości artystycznej dziecka warto byłoby zatem rozpocząć od problemu ekspresji artystycznej. Czym jest ona u dziecka? Z pewnością wygląda inaczej niż u człowieka dorosłego. Ekspresja to proces wieloaspektowy – z jednej strony można wyróżnić ekspresję naturalną, swobodną, nieświadomą z jednej strony; z drugiej ukierunkowaną, świadomą i podporządkowaną regułom społecznego zachowania się. Ekspresja dziecka jest ekspresją naturalną i swobodną, która wyraża cechy osobowości, zarówno wrodzone, jak i nabyte. Odzwierciedla ona jego osobiste przeżycia i doznania i stanowi równolegle refleks pojmowania przez dziecko rzeczywistego świata. Ekspresja jest również obrazem życia dziecka w środowisku oraz czynnikiem intensyfikującym procesy poznawcze, emocjonalne i motywacyjne. W tym sensie jest to niezbędna konieczność, która w rzeczywistości zapewnia pełny rozwój dziecka. 

Zabawa jako płaszczyzna kształtowania się potencjału twórczego

Wyraźnych znamion potencjału twórczego dziecka na etapie przedszkolnym należy szukać w zabawie. Jak już wspomniano, zabawa jest podstawową formą aktywności przedszkolaka, dzięki której tworzy on swoją prywatną reprezentację świata, poznając go i poszerzając bagaż swego indywidualnego doświadczenia. I chociaż zabawa jako forma aktywności dominuje praktycznie przez cały okres przedszkolny, to w końcowych jego fazach zaczynają wyodrębniać się elementy nauki i pracy, które wcześniej są immanentnie wplecione w aktywność zabawową. Zabawa przybiera wówczas różnorodne formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy dziecka w wieku poniemowlęcym. Zabawy indywidualne i samotne przeradzają się w zabawy zespołowe – dzieci uczą się podporządkowywać świat własnych pragnień i aspiracji normom i regułom, które obowiązują w danej grupie rówieśniczej.

W wieku przedszkolnym następuje dalszy intensywny rozwój zabaw tematycznych, których początki sięgają wczesnego dzieciństwa. Są one najbardziej typowe dla okresu przedszkolnego. Zabawa staje się twórcza, gdyż realne doświadczenie dziecka zostaje uzupełnione czynnością jego wyobraźni i fantazji. Dziecko coraz bardziej uświadamia sobie rolę, którą odgrywa, np. rolę mamy, policjanta, nauczyciela. W bardziej świadomy sposób przyjmuje ono reguły danej roli i podtrzymuje ją w toku czynności zabawowych. Zazwyczaj odbywają się one w zespołach – z wiekiem wzrasta liczba jednostek bawiących się w takich zespołach, a także ilość czasu poświęcana na zabawę. Podczas zabaw tematycznych dzieci używają też wielu rekwizytów. Mogą to być zabawki bądź inne przedmioty. Zwykle dziecko nadaje im pewien sobie właściwy, umowny sens symboliczny. W toku zabawy doskonaleniu ulega również mowa dziecka. 

Poszerza się zasób używanego słownictwa. Dziecko uczy się lepszej komunikacji z rówieśnikami, w której nabywa umiejętności radzenia sobie z przekazywaniem komunikatów o swoich pragnieniach, dążeniach i zamiarach. Obecność mowy tworzy przede wszystkim akcję zabawy: coś się dzieje podczas zabawy i można temu nadać pewien kształt wyrażony w słowach.

Drugi, warty odnotowania rodzaj zabaw przedszkolnych to zabawy konstrukcyjne. Ich początki można zaobserwować już w okresie wczesnego dzieciństwa, niemniej jednak dopiero na etapie przedszkolnym rośnie liczba tych zabaw w aktywności dziecka. Dziecko potrafi korzys...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy