Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

15 marca 2018

NR 31 (Listopad 2017)

Zabawa heurystyczna sposobem wspierania dziecięcego badania i odkrywania

0 51

Badanie i odkrywanie to jedne z najczęstszych aktywności, które podejmuje dziecko podczas zabawy. W toku takiej aktywności odkrywa nowe funkcje przedmiotów, bada ich właściwości, dowiaduje się też wiele nowego o sobie samym. Zabawa heurystyczna, w której wykorzystuje się przedmioty życia codziennego i materiały odpadowe, w pełni zaspokaja dziecięcą potrzebę eksploracji. Spróbujcie i przekonajcie się sami!
 

Czym jest zabawa heurystyczna?

Idea zabawy heurystycznej zrodziła się w 1994 r. w Wielkiej Brytanii. Prekursorką tego rodzaju zabawy była freblowska pedagog, Eleanor Goldschmied. Na gruncie polskiej literatury metodycznej zabawa heurystyczna jest znana jedynie z publikacji Barbary Bilewicz-Kuźni. Według niej „Zabawę heurystyczną rozumie się jako aktywność, w której dziecko samodzielnie, z własnej woli i własnej inicjatywy, odkrywa na swój użytek nowe skojarzenia i powiązania pomiędzy elementami i relacjami, znajduje sposoby na rozwiązanie, przepisy na pomysł. Posługuje się przy tym intuicją, ale i dedukcją, bada, próbuje łączyć elementy ze sobą, sprawdza ich działanie wykorzystując przy tym błądzenie i weryfikowanie”.

Praktyczne wskazówki organizacyjne

Celem przeprowadzonych badań było określenie, czy i w jakim stopniu dzieci podejmują spontaniczną aktywność zabawową oraz badawczą w kontakcie z materiałami, które spotykają w codziennym życiu, ale które nie są typowymi zabawkami. Na podstawie tych obserwacji oraz bazując na pedagogicznej wizji zabawy heurystycznej, przedstawiam sugerowany schemat przebiegu tego rodzaju zabawy. 

Należy przygotować odpowiednią liczbę małych i dużych worków (najlepiej ściąganych na sznurek), które można powiesić np. na ścianie. Liczba worków i przedmiotów, które będą zawierały, powinna być dostosowana do liczebności grupy, tak aby nie powstawały spory wynikające z faktu, że materiałów jest za mało. Przedmioty, które wykorzystałam w toku badań własnych, to: kolorowe nakrętki, rolki po ręcznikach i papierze toaletowym, sznury korali, plastikowe kubki, plastikowe butelki, plastikowe miseczki, plastikowe sztućce, pudełka po zapałkach, różnej wielkości pudełka tekturowe, metalowe puszki po mleku, kartonowe pudełka po mleku, plastikowe rurki do napojów, wstążki, wytłaczanki na jajka, drewniane łyżki, drewniane łopatki, drewniane widelce, tacki plastikowe po pralinach, metalowe chochelki, metalowe i silikonowe trzepaczki, deski pod ciasto, metalowe pokrywki, tłuczki do ziemniaków, dynie. Materiały heurystyczne można modyfikować, należy jedynie pamiętać o różnicowaniu ich pod względem jakościowym, tak aby dostarczały wielozmysłowej stymulacji. Mogą to być nie tylko przedmioty codziennego użytku, spotykane w każdej kuchni czy zakątku domowym, ale również materiały odpadowe. Worki można ułożyć płasko na dywanie, kształt okręgu bądź powiesić na ścianie, pod warunkiem że będą w zasięgu wzroku (i chwytu) dziecka. Każdy worek należy oznaczyć etykietą zawierającą podpis i zdjęcie przedmiotu – co wspiera globalne czytanie. Worki powinny być umieszczane zarówno na dywanie, jak i na ścianie wierzchnią stroną, z widoczną etykietą. 

Schemat przebiegu zabawy: 

  • wprowadzenie do zabawy, 
  • samodzielna, dowolna zabawa, 
  • zakończenie i sprzątanie materiałów. 

W ramach wprowadzenia do zabawy dzieci mogą ustawić się jedno za drugim, podążając za prowadzącym według wskazówek zegara, w tym momencie oglądają z góry worki leżące na dywanie bądź przyglądają się workom wiszącym na ścianie. Zabawa zostaje zainicjowana słowami: 

Spójrzcie na worki. Znajdziecie w nich przeróżne przedmioty, którymi będziecie mogli się bawić w dowolny sposób. Wystarczy tylko wybrać worek. Możecie sprawdzić, co jest w środku, wysypać lub wyjąć zawartość i bawić się jak tylko chcecie. Pamiętajcie o bezpieczeństwie podczas zabawy. Czas przeznaczony na zabawę to 45 min.

Następnie dzieci rozpoczynają zabawę. Po upływie wyznaczonego czasu podejmują czynności porządkowe. Segregują materiały do oetykietowanych worków, umieszczając je w wyznaczonym miejscu. Po uporządkowaniu sali można zaprosić dzieci na dywan, na którym wykonają kilka ćwiczeń relaksacyjno-oddechowych. Sesja może zakończyć się również zabawą pożegnalną.

Badanie i odkrywanie jako podstawowa aktywność w zabawie heurystycznej

Badanie i odkrywanie to jedne z najczęstszych aktywności, które podejmuje dziecko podczas zabawy heurystycznej. W toku takiej aktywności odkrywa nowe funkcje przedmiotów, bada ich właściwości, dowiaduje się też wiele nowego o sobie samym.
Zabawa, w której wykorzystuje się przedmioty życia codziennego i materiały odpadowe w pełni zaspokaja dziecięcą potrzebę eksploracji. Została ona wskazana przez Marię Kielar-Turską, która mówi, że „[...] w zachowaniu jednostki przejawia się jako nastawienie analizatorów, zbliżaniu się do obiektu, manipulowaniu nim, stawianiu pytań i hipotez. Jednocześnie nie dąży do innego celu, jak poznanie strukturalnych i funkcjonalnych właściwości obiektu”. 

Samo badanie jest kluczem do zabawy heurystycznej, w której małe dzieci są w stanie zaangażować się w odkrywaniu złożonych kategoryzacji bez obaw o sukces bądź niepowodzenie. Zasoby te mogą być organizowane w zbiory w małych koszach, pudełkach lub podpisanych torbach. Powinny być wykonane z różnych materiałów – karton, tkaniny, nietłukące się szkło, metal itd. Wczesne doświadczenia w badaniu przedmiotów poprzez wielozmysłową zabawę mogą rozwijać proces myślenia dzieci. Maluchy są pierwszymi naukowcami – właśnie one testują i badają wszystko. Często umieszczają każdy obiekt w ustach lub uderzają nim o podłogę. Poprzez heurystyczną zabawę praktyk może zbadać umiejętności myślenia i uczenia się oraz dowiedzieć się, jakie są potrzeby małych dzieci.

Warunki skutecznego badania i odkrywania

Czynności, których dokonuje dziecko w działaniu, można sprecyzować jako skutek decyzji, które odnoszą się do tego, co i jak robić, aby przeorganizować sytuację początkową w zamierzony stan końcowy. Pomimo że często decyzje te są chaotyczne i nieświadome, to determinują i kreują wiodący tor zachowania, ujawniający się w obranych przez dziecko czynnościach. Podjęte przez dzieci aktywności oraz działania, występujące w zabawie z różną częstością i różnym nasileniem, zostały potraktowane jako warunki umożliwiające skuteczne badanie i odkrywanie.

Na podstawie obserwacji zabawy heurystycznej dzieci 3- i 4-letnich wyodrębniono określone warunki skutecznego badania i odkrywania. Prezentuję je poniżej w formie opisów konkretnych sytuacji.

1. Daj mi czas, poczekaj, aż sam zacznę się bawić

Milenka (3 lata) podczas dwóch pierwszych sesji zabawy heurystycznej nie podjęła żadnej aktywności. Siedziała, nie zmieniając pozycji ani obranego przez siebie miejsca, i obserwowała z zainteresowaniem (otwarta buzia, język „na brodzie”, „wytrzeszczone” oczy) działania innych dzieci. Nie komunikowała się w żaden sposób ani nie nawiązywała interakcji z innymi. Wyglądała tak, jakby zastygła w miejscu, a czas się zatrzymał. Pod koniec trzeciej sesji badawczej dziewcz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy