Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kulturalny maluch

28 marca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Podróż 2. W teatrze bez aktorów
Poznajemy urok teatru lalek

477

W czym tkwi przyciągająca siła teatru lalek? Czy urzeka nas kunszt sztuki lalkarskiej? Oczarowuje rozmaitość i bogactwo różnych typów lalek, a może po prostu sam fenomen ożywienia, czyli nadanie martwym przedmiotom iluzyjnego życia?
 

Planując wyjście do teatru z dziećmi, mamy do wyboru spory wachlarz możliwości. Odmian sztuki teatralnej jest bowiem wiele i każda z nich może przypaść do gustu najmłodszym widzom. Czym zazwyczaj kierujemy się, wybierając sztukę dla przedszkolnych odbiorców? Dla jednych nauczycieli ważne będą premiery teatralne – warto być na bieżąco z nowościami, to sprzyja wizerunkowi nowoczesnej placówki. Czasami wybieramy coś z kanonu klasyki literatury dziecięcej, chcąc przybliżyć podopiecznym wartościowe utwory, na których wychowały się całe pokolenia dzieci. Innym razem sięgamy po repertuar teatru eksperymentalnego, umożliwiając wychowankom obcowanie z różnymi środkami wyrazu artystycznego. I choć codzienna oferta teatrów grających przedstawienia dla dzieci bywa różna i atrakcyjna, najczęściej jednak wybieramy propozycje teatru lalek. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ teatr lalek jest formą najbliższą dziecku przedszkolnemu. W każdym dużym mieście istnieje taki teatr, ma on swoją niepowtarzalną historię, tradycję i uznanych twórców. 

POLECAMY

Dziwnych rzeczy można się napatrzeć na przykład, na przykład, niestety, tylko w teatrze.
B. Chorążuk W teatrze

Głównym aktorem w tym teatrze jest lalka, która zastępuje na scenie człowieka. Powstaje ona w pracowni plastycznej, a jej zaprojektowanie i wykonanie to niełatwe zadanie, wymagające prawdziwych fachowców. Oprócz waloru estetycznego, ważna jest jej podatność na animację. Lalka „wychodząca” z pracowni jest martwa i czasami może przerażać. Duszę lalce może dać tylko człowiek bezpośrednio ją animujący. Aktor-lalkarz poprzez odpowiednie granie lalką nadaje jej indywidualny charakter; sprawia, że posiada ona własną osobowość, ożywia ją poprzez grę i będąc ukrytym, tworzy postać sceniczną, oddając jej swój głos, emocje. Czy można odnaleźć w lalce doskonałego aktora? Otóż niektórzy znawcy sztuki teatralnej uważali, że spełnia ona wymagania idealnej teatralności. Po pierwsze, nigdy nie wdzięczy się do publiczności; po drugie, nie wykracza poza granice wyznaczone jej przez role; po trzecie, ponieważ nie ma własnej świadomości ani życia pozateatralnego, nie obciąża nimi postaci scenicznej.

Do innych ciekawych lalek teatralnych zaliczyć można lalki: 

  • Żyworękie – występują często jako konferansjerzy; jedną ręką aktor trzyma patyk z osadzoną na nim głową lalki, drugą wkłada do luźnego rękawa, ukazując własną dłoń (może być w rękawiczce). W przypadku lalki żyworękiej podwójnej lalka osadzona jest na głowie aktora za pomocą filcowego czepka, a obie jego ręce włożone są w rękawy i posiadają dość swobodny zakres ruchu. Aktor patrzy przez specjalne okienko zamaskowane tiulem znajdującym się na szyi lub piersi lalki. 
  • Mimiczne – potrafią wyrazić emocje twarzą; animuje się je za pomocą jednej dłoni lalkarza. Lalka mimiczna robi miny, marszczy czoło, uśmiecha się, złości, żuje gumę, pije i je. Umiejętności mimiczne lalki zależą od talentu aktora, a także od plastyki głowy i rodzaju materiału, z którego jest wykonana. Najpopularniejsze lalki mimiczne to oczywiście muppety, zwane w Polsce pyskówkami.
  • Hieratyczne – lalki-rzeźby o ruchomych elementach, które aktor może dowolnie pozować. Lalka tak długo trzyma pozycję, jak długo lalkarz sam nie zmieni układu jej ciała. Czy lalki teatralne możemy wykorzystać w codziennej pracy z najmłodszymi? Oczywiście! Oto kilka propozycji:
  • Witam w przedszkolu – spotkanie z pacynką, tzw. maskotką grupy, może być dla najmłodszych rozpoczynających edukację przedszkolną doskonałą pomocą w pokonywaniu problemów adaptacyjnych. Nauczyciel codziennie wita się z dziećmi za pośrednictwem pacynki, która każdemu podaje rękę, czasami się przytula, ociera łzy, opowiada żart, zdarza się, że też okazuje bezradność wobec dzieci i prosi ich o pomoc. Dzieci bardzo szybko nawiązują z pacynką serdeczne relacje. Zdecydowanie łatwiej jest im otworzyć się przed ożywianą lalką niż przed nowo poznaną osobą dorosłą w nowym nieznanym im miejscu. 
  • Ekorozmowy – to cykl spotkań przyrodniczych z wychowankami, których patronem może być np. kukiełka leśnego ludka w stylu krasnala Hałabały lub Kosmatka. Leśne stworzonko będzie przewodnikiem dzieci po zagadnieniach związanych ze światem przyrody, wraz z nimi będzie oglądało świat, dzieliło się swoimi spostrzeżeniami, prowokowało do dyskusji, wzbogacało wiedzę wychowanków. Pojawienie się na zajęciach leśnej kukiełki będzie znakiem rozpoznawczym dla zajęć o charakterze przyrodniczym. 
  • Poznajcie Minkę i Humorka – to bohaterowie programu „Chronimy dzieci”; możemy wykorzystać ich sylwety do poprowadzenia zajęć dotyczących rozwijania umiejętności w zakresie ochrony w sytuacjach wystąpienia zagrożenia przemocą. W scenariuszach wykorzystywane są historie Minki i Humorka, którzy dużo wiedzą o bezpieczeństwie, chodzą do przedszkola i spotykają się z różnymi trudnymi sytuacjami; wprowadzenie fikcyjnych postaci zbliżonych wiekiem do wieku uczestników programu jest zabiegiem celowym, wpływającym na skuteczność modelowania dziecięcych zachowań. 
  • Kłopoty z liczeniem – teatrzyk kukiełek możemy wykorzystać do doskonalenia u dzieci umiejętności matematycznych. W programie „Dziecięca matematyka” E. Gruszczyk-Kolczyńskiej znajdziemy propozycję zajęć z wykorzystaniem formy teatralnej. Bezradność przedstawianych w nim postaci w zakresie poprawności liczenia skłania dzieci do zwiększonej koncentracji uwagi na zadaniach, uporządkowania reguł dotyczących poprawności liczenia, odczuwania satysfakcji z pomocy innym. 
  • Ja to wiem – pacynka może być również pomocna w przeprowadzaniu dziecięcej diagnozy. Zadawanie pytań przez sympatyczną postać bardziej ośmiela dziecko do podejmowania zadań, przełamuje barierę dystansu w sytuacji diagnozy. 
  • Pomóż mi rozwiązać ten problem – wykorzystanie różnych lalek teatralnych do rozwiązywania bieżących trudnych sytuacji zaistniałych w grupie. Zachowania dzieci prezentują w teatrzyku pacynki lub kukiełki, mają zmienione imiona, ale znajdują się w analogicznej sytuacji, co wychowankowie, np. konfliktu. Lalki teatralne prezentują społecznie akceptowane sposoby rozwiązywania zaistniałych konfliktów, przy okazji mówią też o swoich odczuciach. Pierwszą scenę w teatrzyku prezentuje nauczyciel, potem zachęca dzieci do odgrywania ról i prezentacji nowych kreatywnych pomysłów na rozwiązanie trudnych sytuacji. 
  • Abecadło – sylwety możemy wykorzystać do prezentacji treści utworów literackich, a także do utrwalania ich treści. 
  • Na straganie – kukiełki z warzyw mogą być zmysłową ilustracją do wysłuchanego utworu literackiego. Wykonane kukiełki zostaną wykorzystane do zabaw w teatr, rozwijania pamięci odtwórczej, angażowania dzieci do wspólnej recytacji.
  • Przedszkole bez zabawek – można uczynić również tematem przewodnim tego projektu lalki teatralne; ze zgromadzonych materiałów wtórnych (łyżek, rolek, butelek plastykowych, pudełek), dostarczonych przez rodziców, dzieci mogą konstruować różne kukiełki, które będą wykorzystywać podczas swobodnych zabaw. 
  • Ekolalka – lalki teatralne mogą również zainspirować nauczycieli do przeprowadzenia konkursów plastyczno-konstrukcyjnych dla dzieci przedszkolnych o zasięgu lokalnym lub konkursów rodzinnych. To ciekawa propozycja dla rodziców na spędzenie wolnego czasu z dzieckiem. 

 

Pięć podstawowych typów lalek teatralnych

Marionetka – inaczej zwana lalką na niciach, to lalka zawieszona na sznureczkach przymocowanych do krzyżaka, poruszana od góry. Animator trzyma krzyżak w ręce i pociągając za nitki biegnące od różnych członków lalki, nadaje jej ruch. Marionetka jest bardzo delikatna i czuła na ruch, wymaga więc ostrożnej i troskliwej animacji. Precyzja oraz płynność ruchów marionetki zależą od umiejętności lalkarza, a także od liczby nitek (od kilku do trzydziestu). W klasycznym teatrze animator ukryty jest za parawanem, a w popisach mistrzowskich aktor pokazuje się razem z marionetką. 

Jawajka – wywodzi się z teatru azjatyckiego. Jest ona prowadzona od dołu, przez lalkarza ukrytego za parawanem. Wewnątrz jej korpusu jest umieszczony uchwyt przymocowany do głowy i umożliwiający jej poruszanie, do zewnętrznej dłoni lalki przymocowane są druty (lub drążki), którymi poruszane są ręce. Animacja jawajki jest bardzo skomplikowana i niekiedy, aby obie ręce były równocześnie ruchome, animują ją dwaj lalkarze.

Pacynka – inaczej zwana lalką rękawiczkową, jest animowana od dołu przez lalkarza ukrytego za parawanem. Animator nakłada pacynkę na swoją dłoń, tak aby wskazujący palec poruszał głowę lalki, a kciuk i środkowy, włożone w jej kostium, poruszały ręce. Pacynka jest jedyną lalką, która może trzymać rekwizyt. Pewną odmianę pacynki stanowi lalka, której głowa osadzona jest na kciuku lub obu kciukach, a rączki lalki tworzą pozostałe części dłoni aktora lub sztuczne rączki osadzone poprzez tulejki na jego palcach. Pacynka oburęczna posiada bogatsze gesty niż pacynka zwykła, ale jest cięższa w ruchu. Animacje pacynki do mistrzostwa doprowadzili Chińczycy. Lalka mogła wykonywać każdą czynność – żonglować, zmieniać kostiumy, pojedynkować się na miecze. 

Lalka cieniowa – to lalka wywodząca się z krajów azjatyckich, występuje w teatrze cieni i jest płaską figurą prowadzoną na przezroczystym ekranie. Animowana jest za pomocą drutów lub drążków prostopadle umieszczonych w ruchomych częściach płaskiej figury. Ekran, spełniający funkcje parawanu, ukrywa animatorów, gdyż jest oświetlony tak, aby pozostawali poza jego zasięgiem, a na ekranie widoczny był tylko cień lalki. Najprostsze laki cieniowe to kartonówki, nieco bardziej skomplikowane to lalki witrażowe, których wykonanie polega na wycięciu ażurów, podklejanych barwną i cienką bibułą. Tak przygotowane lalki po podświetleniu rzucają na ekran barwny cień.

Kukiełka – to jedna z najstarszych lalek teatralnych; inaczej kukła, lalka na patyku, prowadzona od dołu, przez lalkarza ukrytego za parawanem. Poruszana jest za pomocą drążka, na którym jest osadzony tułów lalki, a jej ręce i nogi swobodnie zwisają, podatne na uruchomienie przy każdym ruchu drążka. Swoboda ruchów powoduje, że taka lalka doskonale tańczy, a zwłaszcza wiruje wokół własnej osi. Znaczne trudności sprawia w próbie synchronizacji głosu i ruchu, wymykając się często spod kontroli aktora.

 

Zróbmy lalkę teatralną!

Propozycji na jej wykonanie znajdziemy bardzo wiele. Wystarczy sięgnąć do popularnych pozycji literatury poświęconej rozwijaniu aktywności twórczej u dzieci, a na pewno znajdziemy adekwatną do możliwości manualnych wychowanków. Możemy dać też upust swojej wyobraźni. Najpopularniejsze konstrukcje lalek teatralnych to:

  • Lalka kartonówka – najłatwiejsza do wykonania przez dzieci; należy do lalek płaskich nieprzejrzystych. Płaskie sylwety wycina się z kartonu i maluje farbami, mocuje się je na patyku i porusza od dołu lub umocowuje na nitce i porusza od góry.
  • Pacynka ze skarpety – wystarczy jedna skarpeta nie do pary, ozdobiona guzikami, włóczką lub kolorowymi naklejkami z papieru – szybko zamieni się w smoka, węża lub inną bajkową postać.
  • Lalka rękawiczka – również bardzo popularna wśród dzieci i równie łatwa w wykonaniu; można ją wykorzystać w teatrzyku paluszkowym, wystarczy tylko namalować na niej flamastrami buzię lub uszyć ciekawe nakrycia głowy. 
  • Lalka-supełek – można ją zrobić z grubego sznurka, drutu, włóczki lub kwadratowego skrawka materiału.
  • Lalka z przedmiotów codziennego użytku – łyżki drewniane lub plastykowe różnej wielkości to doskonała propozycja do tworzenia teatru z łyżek; dorysowujemy mazakami buzię lub wyklejamy ją z kartonu, sukienki formujemy z krepiny lub ścinków materiałów, na włosy przydadzą się skrawki bibuły lub włóczka.
  • Lalka jarzynka – sezonowa kukiełka, np. z ziemniaka; można ją ozdobić wykałaczkami, kolorowymi pinezkami, wycinankami, drucikami. 

Kąciki teatralne w przedszkolu 

Kąciki teatralne aranżowane w salach przedszkolnych powinny obejmować nie tylko gotowe lalki teatralne, lecz także te przygotowane samodzielnie przez dzieci bądź tworzone wspólnie z nauczycielem. Wytworzone własnoręcznie środki do podejmowania zabaw teatralnych są dla dzieci o wiele cenniejsze, skłaniają bowiem wychowanków do działania w sposób niekonwencjonalny, wzbudzają szacunek do wytworów własnej pracy, stają się źródłem atrakcyjnego wykorzystania czasu wolnego przeznaczonego na swobodną zabawę. 

Zabawy w teatr z wykorzystaniem samodzielnie wykonanej lalki teatralnej mają duże walory kształcące, wzbogacają bowiem umiejętności dzieci w każdej sferze rozwoju. 

Sfera poznawcza:

  • dziecko wyraża swoje rozumienie świata za pomocą komunikatów pozawerbalnych; ucząc się animować lalkę teatralną, nadaje jej charakterystyczne dla siebie ruchy, gesty; podejmując impresje plastyczno-konstrukcyjne, podkreśla niepowtarzalny charakter swoich wytworów, czyniąc je w ten sposób wyjątkowymi;
  • dziecko wyraża swoje rozumienie świata za pomocą języka mówionego, wyposażając lalkę w swój głos, nabywa umiejętność prawidłowego nim operowania; chcąc podkreślić charakter odgrywanej przez lalkę postaci, odpowiednio go moduluje; wypowiadając dźwięki z różnym jego natężeniem i zabarwieniem emocjonalnym (krzyk, śmiech, płacz), chcąc być zrozumiałym dla innych, czuwa nad poprawnością wypowiedzi, odpowiednim jej tempem oraz dykcją;
  • dziecko doskonali sprawność językową; ożywianie lalki stwarza sytuacje do samorzutnych, spontanicznych wypowiedzi, improwizacji językowych, mówienia własnymi słowami; poprzez werbalizowanie własnych przeżyć oraz naśladowanie granych postaci przyswaja sobie nowe słownictwo, lalka ośmiela je również do stosowania eksperymentów językowych, tworzenia żartów słownych i sytuacyjnych;
  • animowanie lalek to również doskonała okazja do swobodnej ekspresji narracyjnej, dziecko układa własne historyjki, opowiadania, co wpływa na rozbudzanie jego wyobraźni i ekspresji słownej.

Sfera fizyczna:

  • dziecko inicjuje zabawy konstrukcyjne, majsterkuje z użyciem różnorodnych materiałów, w tym wtórnych, pobudza własną ekspresję twórczą w zakresie wykonywania czynności manipulacyjnych;
  • uczy się operować w sposób twórczy samodzielnie wykonanymi przedmiotami jedną ręką, rozwija sztukę improwizacji ruchowej, zdolności naśladowcze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy