Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

3 października 2018

NR 40 (Październik 2018)

Wychowanie przedszkolne jako szansa skutecznej zmiany proekologicznej

0 250

Edukacja ekologiczna jako główna płaszczyzna wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju jest dzisiaj stałym elementem programu realizowanego w przedszkolach. Możliwości edukacyjnego oddziaływania na dzieci w tym zakresie są w dużej mierze uzasadniane cechami rozwoju poznawczego, emocjonalnego i społecznego dziecka na etapie przedszkolnym, a szczególnie powszechnie podkreślaną ich naturalną wrażliwością poznawczą i emocjonalną ukierunkowaną na przyrodę.

Stwarza to niewątpliwie ogromną okazję do podjęcia zadania, w którym dzieci mogą zostać już od najmłodszych lat ich życia nauczone świadomego dostrzegania związków pomiędzy potrzebami i działaniami ludzkimi a potrzebami i funkcjonowaniem środowiska naturalnego, co jest opisywane często jako zasadniczy czynnik kreowania pożądanych z punktu widzenia zrównoważonego rozwoju postaw i zachowań w życiu dorosłym, a więc jeden z kluczowych czynników zakładanej zmiany.

Idea zrównoważonego rozwoju wdrażana w przedszkolach

W XXI w. koncepcja zrównoważonego rozwoju często jest postrzegana jako jedna z kluczowych dróg rozwiązywania zarówno obecnych, jak i antycypowanych problemów coraz bardziej globalizujących się społeczeństw. Mimo że rozwój gospodarczy cywilizacji kapitalistycznej, opartej na stałym wzroście produkcji i konsumpcji, przyczynił się do podniesienia poziomu życia ludzi, to jednak przyniósł on katastrofalne skutki dla środowiska naturalnego, które są dzisiaj rozpatrywane w perspektywie całego ekosystemu Ziemi. Intensyfikacja procesów globalizacyjnych w ubiegłym stuleciu doprowadziła do ogromnego pogłębienia się dysproporcji ekonomiczno-społecznych pomiędzy biednymi a bogatymi regionami świata, co pokazuje, że projekt globalnej gospodarki zagraża nie tylko życiu na Ziemi, ale w pewnym sensie jest także niesprawiedliwy i nierówny. Stąd też idea zrównoważonego rozwoju, po raz pierwszy szeroko zaprezentowana pod koniec XX w., stała się jednym z najpoważniejszych i wielopłaszczyznowych projektów globalnych pokazujących, w jaki sposób można pokonać nawarstwiające się trudności ekonomiczne i społeczne oraz coraz liczniejsze kryzysy powodowane nadmierną eksploatacją i niszczeniem środowiska naturalnego. 
Idea ta, wdrażana obecnie również w przedszkolach, zakłada konieczność osiągnięcia odpowiednich dla przyszłego rozwoju cywilizacyjnego proporcji pomiędzy wymogami ekonomii, środowiska naturalnego oraz potrzebami społeczeństw wraz z możliwościami wdrożenia na świecie bardziej sprawiedliwych stosunków ekonomiczno-społecznych. Mówiąc inaczej, opiera się na przeświadczeniu, iż istnieje cywilizacyjna potrzeba realnej zmiany w dotychczasowych wzorach i sposobach działania oraz życia ludzi na wszystkich poziomach i płaszczyznach. Zmiana ta, odnosząca się do działań wszystkich uczestników systemu społecznego, gospodarczego, politycznego czy kulturowego, powinna więc przede wszystkim uwzględniać potrzeby środowiska naturalnego, zarówno na poziomie odgórnych ustaleń, dyrektyw i legislacji, jak i w wymiarze codziennych sposobów i stylów życia ludzi, w trosce o życie i rozwój przyszłych pokoleń. Realizacja zasad zrównoważonego rozwoju wymaga zatem przede wszystkim odpowiedniego edukowania społeczeństwa już od najmłodszych lat i uczenia ich wartości oraz sposobów postępowania, fundamentalnych z punktu widzenia idei zrównoważonego rozwoju. Edukacja taka dotyczy tu nie tylko celów podnoszenia świadomości ekologicznej, ale przede wszystkim wszczepiania jej w obręb wychowania i kształcenia najmłodszych, bowiem stwarza o wiele większą szansę na wychowanie pokolenia, które będzie uwzględniało zasady zrównoważonego rozwoju w swoich codziennych działaniach oraz podzielanym systemie wartości.
Potrzeba edukacji ekologicznej już od najmłodszych lat jest nieuniknioną konsekwencją polityki globalnej w zakresie wdrażania projektu zrównoważonego rozwoju na świecie. Co za tym idzie – pojawiła się ona równolegle z wyłonieniem się pierwszych światowych ustaleń związanych z potrzebą uwzględ-
niania priorytetów środowiska naturalnego w światowej polityce i gospodarce.
Najprościej edukację ekologiczną w przedszkolu możemy określić jako kształcenie i wychowanie proekologiczne. W zakresie tego pojęcia mieści się zarówno przekazywanie wiedzy o środowisku przyrodniczym, zjawiskach w nim zachodzących i problemach związanych z jego degradacją, jak i kształtowanie proekologicznego systemu wartości (etyki ekologicznej, wrażliwości estetycznej na środowisko) oraz wyzwalanie aktywności na rzecz ochrony świata przyrody. Jak podaje Narodowa Strategia Edukacji Ekologicznej, edukacja ekologiczna wdrażana już od najmłodszych lat jest wpisana w całość obrazu relacji, jakie zachodzą pomiędzy człowiekiem, społeczeństwem a przyrodą, jest kompleksowo powiązana ze sferą kształcenia, ukazując zależność człowieka od przyrody i ucząc odpowiedzialności za ingerencję człowieka w środowisko naturalne. W związku z tym powinna być traktowana nie tylko jako nieodłączny element całego procesu edukacyjnego, ale także jako składnik polityki informacyjnej oraz ochrony zdrowia ludności, gdzie troska i odpowiedzialność za środowisko znajdują odzwierciedlenie przede wszystkim w postawie elit danego społeczeństwa.
Edukacja ekologiczna (środowiskowa) dotyczy także bez wątpienia wszystkich szczebli nauczania, wpisując się zarówno w edukację formalną (system szkolnictwa), jak i edukację pozaformalną (szkolenia, warsztaty) i nieformalną (całokształt doświadczenia osoby oraz jego rozwój w wyniku naturalnych procesów społecznego uczenia się). Niektórzy autorzy podkreślają także, iż oprócz możliwie najszerszego obszaru, jaki obejmuje ten rodzaj edukacji, wymaga ona podejścia holistycznego, a nie redukcyjnego, na którym w dużej mierze wciąż opiera się formalna edukacja instytucjonalna. 
Edukacja ekologiczna utożsamiana z edukacją do zrównoważonego rozwoju jest więc ukierunkowana na każdego człowieka. W tym sensie makrostrukturalne procesy związane z harmonijnym równoważeniem gospodarki, społeczeństwa i środowiska naturalnego znajdują odzwierciedlenie w naturalnych procesach wzrostu, odsyłających do wszystkich płaszczyzn funkcjonowania człowieka (zmysły, rozwój fizyczny, emocjonalny, intelektualny, wolitywny i moralny). W konsekwencji procesy te budują zdrową osobowość dziecka, dorosłego i jego rodziny, w konsekwencji całą społeczność i środowisko. W związku z tym edukacja do zrównoważonego rozwoju wymaga w tym ujęciu skupienia się na indywidualnym rozwoju jednostki oraz jej samoświadomości. Wymóg ten opiera się na założeniu, iż warunkiem tworzenia zdrowego środowiska jest tworzenie zdrowego indywiduum. 

Według Narodowej Strategii Edukacji Ekologicznej edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju stawia przed sobą trzy zasadnicze cele:

  • kształtowanie pełnej świadomości każdej jednostki skierowanej na płaszczyznę ekologiczną,
  • stworzenie warunków do zdobywania wiedzy na temat szeroko rozumianej ekologii już od najmłodszych lat, co umożliwi poprawę stanu środowiska,
  • tworzenie nowych wzorców zachowań, kształtowanie postaw, wartości i przekonań jednostek, grup i społeczeństw, uwzględniających troskę o jakość środowiska.

Powyżej wyodrębnione cele można umieścić w trzech kluczowych płaszczyznach określających relacje jednostki ze środowiskiem. Po pierwsze, edukację przedszkolną prowadzi się w środowisku, które jest wykorzystywane jako źródło wiedzy i rozwijania kompleksowych oraz wszechstronnych umiejętności dziecka. Po drugie, środowisko jest treścią tego rodzaju edukacji, a więc przekazywana wiedza dotyczy zarówno środowiska lokalnego, jak i globalnego oraz wzajemnych relacji, jakie zachodzą pomiędzy tymi poziomami, dzięki czemu łatwiejsze staje się zrozumienie zasad współistnienia świata przyrody i świata człowieka. Jednocześnie edukacja o środowisku ma także na celu kształtowanie umiejętności zintegrowanego ujmowania środowiska społeczno-przyrodniczego. Po trzecie, środowisko jest „odbiorcą” pożądanych skutków tej edukacji, implikując konieczność ukształtowania pełnego troski podejścia do spraw środowiska oraz wpojenie takich wartości, które generowałyby poczucie odpowiedzialności za postępowanie wobec świata przyrody.

Zrównoważony rozwój szansą skutecznej zmiany proekologicznej

Powszechnie uważa się, że dyspozycje i postawy ukształtowane w dzieciństwie są jednymi z najbardziej trwałych i trudno je zmienić na późniejszych etapach życia. Badania pedagogiczne oraz ustalenia związane z mechanizmami socjalizacji w fundamentalnym stopniu uzasadniają znaczenie, wagę i sens wdrażania edukacji ekologicznej, a tym samym założeń i zasad zrównoważonego rozwoju w wychowaniu przedszkolnym, obejmujących bardzo wrażliwy pod względem rozwoju percepcyjnego, psychicznego, emocjonalnego, społecznego czy moralnego wiek dziecka. Uwarunkowania rozwojowe dziecka w wieku przedszkolnym stanowią bowiem jednocześnie pedagogiczne wyzwanie i obiecującą szansę na zaszczepienie nie tyle wiedzy o otaczającym świecie przyrody i jej fundamentalnej ważności dla życia człowieka, ile przede wszystkim pożądanego stopnia wrażliwości na przyrodę i potrzeby innych, ujawniające się szczególnie w kształtowaniu osoby, która nie będzie kierować się w życiu wyznacznikami konsumpcji, ale wartościami szeroko rozumianego humanizmu i ekologii. Uformowanie takich postaw i leżących u ich korzeni wartości oraz sposobów myślenia tej nowej jednostki, która zerwie z niszczycielskim dziedzictwem redukcjonizmu, egocentryzmu i dewastacji przyrody w imię zaspokajania wąsko widzianych potrzeb własnych, jest zatem warunkowane jak najwcześniejszym podjęciem celowych, planowych i systematycznych działań edukacyjnych i wychowawczych w zakresie edukacji do zrównoważonego rozwoju. Ów pierwszy, formalny krok powinien zostać postawiony właśnie w przedszkolu, uwzględniając możliwości intelektualno-percepcyjne dziecka oraz aktywny udział wszystkich uczestników procesów wychowawczych, włączając w to rodziców i całe środowisko społeczne jednostki, co powinno tworzyć fundament dla dalszej edukacji w tym zakresie.
Edukacja ekologiczna na gruncie wychowania przedszkolnego napotyka naturalne warunki wychowawcze, związane przede wszystkim z autentyczną wrażliwością poznawczą i zainteresowaniem otaczającym światem, jakie ujawniają dzieci w tym wieku. Jest to w dużej mierze spójne z celami, jakie stawia przed sobą kształtowanie świadomości ekologicznej dzieci w wieku przedszkolnym.

Cele przedszkolnej edukacji ekologicznej:

  • ciekawość świata oraz praw, które nim rządzą,
  • zdolność percepcji zjawisk społecznych oraz przyrodniczych,
  • odpowiedzialność wobec każdej z form życia,
  • świadomość oraz zrozumienie praw oraz zależności, które panują w środowisku naturalnym,
  • szacunek dla różnorodności oraz odrębności kulturowej oraz biologicznej,
  • aktywność oraz poczucie więzi z ludźmi i środowiskiem naturalnym.

Przykładowo, dzieci w wieku przedszkolnym wyrażają naturalną ciekawość świata i ch...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy