Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

20 marca 2018

NR 33 (Styczeń 2018)

Kształcenie polisensoryczne

653

Człowiek zapamiętuje 10% tego, co usłyszy, 20% tego, co przeczyta, 80% tego, co zobaczy bądź zrobi. Wszystko to, czego doświadczamy, dociera do nas zatem dzięki zmysłom. Zmysły dostarczają nam różnych wrażeń zarówno o świecie, jak i o nas samych. To za ich pomocą człowiek zdobywa wiedzę i rozwija się.

Człowiek odbiera docierające do niego informacje oraz reaguje na nie we właściwy dla siebie sposób – wykorzystuje do tego systemy sensoryczne: wzrokowy, słuchowy i kinestetyczny. To, który system jest mu najbliższy, wpływa na to, w jaki sposób uczy się, a także rozumie innych (Borkowska, 2006). 

POLECAMY

Aby czegokolwiek nauczyć się efektywnie, muszę to widzieć, słyszeć i czuć.
Tony Stockwell

Dominacja półkulowa

Założenia idei asymetrii półkul mózgowych zostały sformułowane w XIX wieku. Przez długi czas utrzymywał się pogląd, że lewa półkula mózgu pełni funkcję dominującą w stosunku do półkuli prawej. W latach 60. XX wieku R. Sperry udowodnił, że półkule mózgu stanowią samodzielne układy oraz każda z nich posiada swój zakres specjalizacji. Dynamiczny rozwój badań nad asymetrycznością mózgu miał miejsce w latach 70. i 80. XX wieku. W tym okresie zaproponowano następujące koncepcje, idee: 

  • koncepcja specjalizacji półkulowej, która opisuje dychotomiczny podział kompetencji między półkulą lewą a prawą,
  • koncepcja zakładająca, że lewa półkula mózgu analizuje bodźce werbalne, a prawa półkula bodźce niewerbalne i wzrokowo-przestrzenne,
  • koncepcja zakładająca, że lewa półkula w sposób analityczny przetwarza wszystkie bodźce, a prawa półkula analizuje bodźce w sposób całościowy.

Obecnie uważa się, że różnic półkulowych nie można odnosić do jednego wymiaru. Zakłada się, że obie półkule tworzą dynamiczny układ, a każda z nich pełni istotną rolę w życiu i funkcjonowaniu człowieka. Półkule mózgu posiadają podsystemy, które wyspecjalizowane są w określonych funkcjach. Podsystemy te są pobudzane w momencie wykonywania przez człowieka różnych zadań. Zakłada się również, że balans między pobudzaniem struktur znajdujących się półkulach mózgu zmienia się (Górska, Grabowska, Zagrodzka, 1997). 

Półkulowość mózgu to cecha indywidualna każdego człowieka. Wyróżnia się osoby, które wykorzystują styl poznawczy typowy dla jednej z półkul mózgu, tj.: 

  • osoby stosujące lewopółkulowy styl poznawczy,
  • osoby stosujące prawopółkulowy styl poznawczy,
  • osoby wykorzystujące obupółkulowy styl poznawczy (Borkowska, 2006).

W literaturze odnaleźć można dwa nurty związane z koncepcją asymetryczności mózgu. Według pierwszego nurtu funkcje mózgu rozwijają się równolegle w obu półkulach. Zakłada się tutaj, że w chwili urodzenia obie półkule mózgu są takie same, pełnią te same funkcje. Dopiero wraz z wiekiem dziecka następuje stopniowa lateralizacja, która dokonuje się w pełni w okresie dojrzewania. Zwolennicy drugiego nurtu zakładają, że funkcjonalne różnice półkulowe pojawiają się już na wczesnym etapie rozwoju – dziecko posiada zatem taki sam wzorzec asymetrii półkul mózgu, jak osoba dorosła (Borkowska, 2006). 
Dawniej sądzono, iż półkule odpowiadają za różne procesy myślowe. Obecnie uważa się, że za przetwarzanie informacji odpowiadają obie półkule, ale w odmienny sposób. Półkula lewa (nazywana logiczną) odpowiada za myślenie logiczno-racjonale, posługiwanie się liczbami, mowę. Z kolei półkula prawa (zwana kreatywną) odpowiedzialna jest za świadomość przestrzeni, rozwój wyobraźni, fantazjowanie. Dominacja półkulowa nie oznacza jednak, że ludzie nie wykorzystują obu półkul mózgu – jesteśmy zdolni np. do jednoczesnego mówienia i odbierania doznań sensorycznych (Hannaford, 2003). Sposoby przetwarzania informacji przez półkule mózgowe przedstawia tabela 1.

 

Tabela 1. Sposoby przetwarzania informacji przez półkule mózgowe
Półkula logiczna
(najczęściej lewa półkula mózgu)
Półkula kreatywna
(najczęściej prawa półkula mózgu)
•     kontrola prawej strony ciała
•     mowa i operowanie słowami
•     myślenie logiczne, abstrakcyjne, analiza
•     dostrzeganie szczegółów
•     operowanie liczbami
•     systematyzowanie, porządek, kolejność
•     czas i planowanie
•     dosłowność
•     kontrola lewej strony ciała
•     wizualizacja, tworzenie obrazów
•     myślenie intuicyjne, wyobraźnia
•     synteza, koncentracja na ogólnym zarysie problemu
•     kreatywność, twórczość, spontaniczność
•     muzyka, rytm, taniec
•     świadomość przestrzenna
•     dostrzeganie kolorów
•     rozumienie uczuć, emocji

 

W procesie zapamiętywania informacji powinno wykorzystywać się obie półkule mózgu. W przypadku kiedy staramy się, aby półkule mózgu pracowały równolegle, maksymalnie wykorzystujemy potencjał naszego mózgu. Integracja półkul mózgu sprzyja nauce czytania oraz pisania, umożliwia tworzenie i rozumienie rzeczywistości (Hannaford, 2003). 

 

Dysfunkcje integracji sensorycznej w wieku przedszkolnym dostrzegane u dzieci, które: 
-    nie nadążają w podobnym tempie w rozwoju umiejętności motorycznych, jak grupa;
-    prezentują problem z koordynacją wzrokowo-ruchowo-słuchowo- -przestrzenną;
-    prezentują  pewną niezborność ruchów i niezgrabność;
-    prezentują  zaburzenia postawy;
-    nie nadążają w rozwoju mowy lub prezentują zaburzenia w rozwoju mowy;
-    prezentują znacznie wolniejszy postęp w rozwoju motoryki małej;
-    prezentują problemy z percepcją przestrzeni, upadają częściej niż pozostałe dzieci;
-    ich zachowania świadczą o problemach emocjonalnych lub społecznych: lęk, agresja, wycofanie.

 

Nauczanie polisensoryczne zgodne z teorią integracji sensorycznej dr Ayres

Dzieci w wieku przedszkolnym wyrażają się poprzez ekspresję twórczą są ciekawe świata i poznają jego własności najczęściej interesując się wszystkim tym, co dla nich jest najatrakcyjniejsze. Otoczenie dziecka jest dla niego źródłem wielu informacji sensorycznych, które podlegają integracji na poziomie centralnego układu nerwowego. 

Integrację sensoryczną, w skrócie SI, określamy jako naturalny proces neurologiczny. W procesie tym mózg porządkuje dochodzące z otoczenia dziecka informacje sensoryczne. Dzięki temu porządkowaniu dziecko może bezpiecznie funkcjonować i uczyć się. Do integracji sensorycznej dochodzi w każdej części centralnego układu nerwowego, co ma wielkie znaczenie dla funkcjonowania organizmu dziecka. Dzięki integracji sensorycznej dziecko może sie bawić i uczyć w sposób rozsądny, racjonalny, a także emocjonalnie satysfakcjonujący. Dlatego tak ważne jest, aby dziecko mogło w procesie zabawy i nauki wykorzystywać zmysły oraz uczyć się przy pomocy wzroku i słuchu, ale z wykorzystaniem każdej kategorii doświadczeń zmysłowych. Ten polisensoryczny charakter zabawy – uczenia się jest potrzebny, aby mózg mógł zająć się organizowaniem, przetwarzaniem, a nawet interpretowaniem informacji. Konsekwencją tych procesów jest wykorzystanie tak przetworzonych informacji sensorycznych w percepcji, postrzeganiu ciała, otoczenia, dostosowania własnego zachowania do zabawy, nauki i wszelkiego działania. 

Niestety, u niektórych współczesnych dzieci – i to nawet bardzo małych – rozpoznawane są problemy z integracją zmysłów. Nawet w wieku niemowlęcym zachowanie takich dzieci wskazuje na prawdopodobne dysfunkcje sensoryczne. Dzieci, które nie mogą spać w nocy i mają trudności z zasypianiem, są marudne podczas karmienia, picia itp. Czasami dzieci zbyt  spokojne lub nadaktywne czy bardzo niespokojne wskazują na potrzebę pochylenia się nad ich problemami, a wręcz zdiagnozowania ich, ponieważ pewne objawy mogą wskazywać na dysfunkcję integracji sensorycznej. 

Problemem integracji sensorycznej zajmują się obecnie terapeuci SI, którzy pomagają w podwyższeniu poziomu integracji zmysłów, a w konsekwencji usprawniając funkcje samego mózgu, wpływając na jakość procesu przetwarzania. 
Uczenie się przez zmysły to naturalna droga prowadząca do poznania. Zmysły to tzw. peryferyjny system nerwowy, pierwszy poziom poznawczy. Dlatego tak bardzo powinniśmy zwracać uwagę, aby zajęcia proponowane dzieciom oparte były na doświadczeniach polisensorycznych, a także na tzw. indywidualnych preferencjach wykorzystania zmysłów w uczeniu. 

Style uczenia się

W procesie uczenia się istotne jest dopasowanie sposobu nauczania do indywidualnego stylu przyswajania wiedzy. Według R. Linksmana, człowiek posiada charakterystyczne dla niego „superłącze edukacyjne”, czyli sposób przetwarzania danych, informacji. Za pomocą „superłącza edukacyjnego” ludzie uczą się efektywniej i w krótszym czasie. Ludzie wykorzystują możliwości mózgu w sposób indywidualny – łączą styl uczenia się z aktywnością jednej z półkul mózgu (Linksman, 2001). 

Preferencje związane z wykorzystywaniem półkul mózgowych dotyczą tego, w jaki sposób dziecko przetwarza docierające do niego informacje. Wyodrębnia się cztery podstawowe style uczenia się w zależności od preferowanej sensoryczności: 

  • wzrokowy,
  • słuchowy,
  • dotykowy (czuciowy),
  • kinestetyczny. 


Niektórzy badacze łączą styl dotykowy (czuciowy) i kinestetyczny w jeden styl uczenia się, tj. styl dotykowo-kinestetyczny (Linksman, 2001). 

Wzrokowy

Osoby wykorzystujące wzrokowy styl uczenia się lubią porządek wokół siebie. Dobrze zapamiętują kolory, rysunki. Posiadają świadomość przestrzeni – pamiętają położenie, lokalizację różnych przedmiotów. Wykorzystują takie sformułowania, jak „spójrz, jak to pięknie pachnie” czy „zobacz, jaka piękna muzyka”.

Słuchowy

Osoby wykorzystujące słuchowy styl uczenia się dużo mówią i lubią to. Zapamiętują dane, informacje, słuchając i rozmawiając z innymi ludźmi. Uczenie ułatwia im wykorzystanie muzyki. Stosują takie zwroty, jak „posłuchaj, jakie to jest ciekawe”, „słuchaj, jakie to nieciekawe”. 

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy