Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacja matematyczna

18 listopada 2017

NR 25 (Marzec 2017)

Konstruowanie gier przez dzieci w wieku przedszkolnym

0 330

Konstruowanie gier matematycznych przez dzieci to jeden z przykładów czynnego nauczania matematyki odbywającego się w ramach edukacji w przedszkolu. Warto w pierwszej kolejności ustalić, czym w istocie jest gra dydaktyczna.

Jan Grzesiak zwraca uwagę na to, iż „zabawa i gra – to pojęcia, które w praktyce występują prawie jednocześnie i dlatego są często utożsamiane ze sobą. Zabawa jest działalnością człowieka wywołującą zadowolenie i stanowiącą istotną formę aktywności (…). Gra natomiast jest wyższą formą zabawy, która polega na respektowaniu ściśle określonych reguł, przez co wymaga najmniej dwóch uczestników (graczy) i prowadzi do wygranej przez jednego z nich”. 

 

Uczenie się jest najwspanialszą i dającą najwięcej radości grą na świecie
Glenn Doman

 

Jedną z kluczowych różnic jest wynik. O ile w zabawie nie zawsze dążymy do określonego celu i nierzadko możemy ją przerwać w dowolnym momencie, o tyle w sytuacji udziału w grze jesteśmy przede wszystkim nakierowani na jej cel – efekt końcowy. Każda gra ma swój początek oraz koniec i to właśnie osiągnięcie określonego celu, tj. najczęściej rozwiązanie, wygranie, skończenie gry, staje się źródłem naszej satysfakcji i radości. W przypadku zabawy – co odróżnia ją od gry – jest to najczęściej samo w niej uczestnictwo. 

W publikacji Gry i zabawy ogólnorozwojowe (1982) Ryszard Więckowski podaje, że aby zabawa mogła stać się grą, musi spełniać trzy warunki. Przede wszystkim winna: 

  • posiadać określone zasady, reguły działania,
  • przewidywać uzgodnioną formę nagrody dla osoby, która wygra,
  • stanowić formę aktywności sprawiającą przyjemność i ogólne zadowolenie z jej wykonywania. 

Okazuje się zatem, że oba pojęcia: gra i zabawa, choć tak bliskoznaczne, nie są tożsame. Jak pisał Wincenty Okoń, „Każda gra jest zabawą (…), lecz nie każda zabawa jest grą. Zakres pojęcia zabawy jest (…) szerszy od pojęcia gry”. 

Niemniej jednak nie sposób zgodzić się z tym, że zarówno zabawa, jak i gra to naturalna i zarazem podstawowa forma aktywności w wieku przedszkolnym, która stanowi nieodłączny element rzeczywistości dzieci w tym wieku oraz pełni istotną rolę w ich rozwoju (korzystnie wpływa na niemalże wszystkie sfery ich funkcjonowania, np.: zabawy ruchowe sprzyjają rozwojowi motoryki, a zabawy dydaktyczne pobudzają do myślenia itd.). Każda zabawa rozwija pewne umiejętności i uczy czegoś nowego, poszerza wiedzę bądź udoskonala już zdobyte umiejętności. Stanowi przykład wychowania umysłowego; jest zarówno środkiem dydaktycznym, jak też głębokim źródłem osobistych przeżyć, doświadczeń oraz niezmierzonej satysfakcji i ogromnej radości w momencie dotarcia do mety i odniesienia sukcesu w danej rozgrywce. Warto też zwrócić uwagę na to, iż w momencie trwania zabawy lub gry mamy do czynienia ze wszystkimi elementami, które wchodzą w skład kształcenia wielostronnego, takimi jak: poznawanie, działanie, przeżywanie. Niezwykle interesująco pojęcie to opisuje Okoń w pozycji O zabawach dzieci: „Zabawa jest dla dziecka i pracą, i myśleniem, i twórczością, i realizmem, i fantazją, i odpoczynkiem, i źródłem radości. Zabawa daje dziecku tę pełnię, której ono potrzebuje”.

Gry matematyczne

Gry matematyczne, jako swoista odmiana zabawy, dzielą się na gry strategiczne i gry losowe. Pierwszy rodzaj określa taki typ gier, w których ważny jest sposób działania – taktyka, przyjęta strategia na podstawie własnych doświadczeń, wiedzy i umiejętności. To od niej zależy jej zakończenie. Gry losowe natomiast charakteryzuje przypadek lub szczęście osób biorących w nich udział. Zdarzają się jednak takie, które są zarówno strategiczne, jak i losowe9. Obok nich występują gry strukturalne, które stymulują do poznawania konkretnych struktur logicznych i matematycznych, oraz gry sprawnościowe (polegające na rozwijaniu określonych umiejętności i sprawności). Możemy mówić o grach zespołowych lub grach, w których biorą udział dwie osoby, a czasem nawet tylko jedna. 

Gry w dziecięcej rzeczywistości wymuszają podporządkowywanie się regułom, respektowanie kolejności, praw własnych i innych rówieśników. Stanowią element socjalizacji i wyzbycia się egoizmu własnego na rzecz współpracy i współdziałania. To także swoiste pole walki, rywalizacji, wyzwalające różnorodne emocje, a wszystko po to, by osiągnąć cel i w konsekwencji – wygrać. To także próba sprawdzenia przez dzieci swoich umiejętności, by dowieść swoich indywidualnych możliwości; pokazać, udowodnić sobie, rówieśnikom, a także dorosłym, na co je stać oraz, co najważniejsze, uzyskać jak najlepszy wynik. Bowiem, jak twierdzi Jutta Bläsius, pisząc o dzieciach 5- i 6-letnich w przedszkolu: „«Duzi» (…) szukają nowych, «trudnych» zadań, przy których może dojść do starć, wzajemnych porównań, mierzenia swoich sił, a ostatecznie «wzrostu»”.

Funkcje gier i zabaw dydaktycznych

Jedną z podstawowych funkcji gier i zabaw dydaktycznych – w tym również matematycznych – w przedszkolu jest to, że umożliwiają one przekazywanie wiedzy i rozwijanie umiejętności w przedszkolu. Powodem tego jest specyfika rozwoju dzieci w tym wieku, która sprawia, iż nie są one zdolne do nabywania wiedzy i umiejętności w sposób charakterystyczny dla nauki w szkole. W konsekwencji, dzięki wdrażanym do procesu wychowawczo-dydaktycznego w przedszkolu grom i zabawom można, w sposób bardziej efektywny – za pośrednictwem formy enaktywnej (demonstracje i czynności) i ikonicznej (obrazowej, graficznej) – wykorzystać potencjał edukacyjny dzieci w tym wieku oraz z powodzeniem rozwijać ich pasje i indywidu-
alne zainteresowania.

Można zaryzykować stwierdzenie, że niepodważalną i fundamentalną funkcją gier i zabaw dydaktycznych – w tym również matematycznych – jest ich ludyczność. Poprzez zawarty w nich element radości, satysfakcji i zabawy widoczny w trakcie ich realizowania – który od wieków wpływa na aktywność dzieci i chęć udziału w tychże formach spędzania czasu wolnego i doskonalenia umiejętności – stanowią one niezwykle atrakcyjne, wartościowe i skuteczne sposoby aktywizowania i edukacji najmłodszych. Gry i zabawy stają się jeszcze bardziej wartościowe, kiedy zakładają osiągnięcie konkretnego celu i wymagają wykazania się wysiłkiem i licznymi staraniami, by ów cel, efekt końcowy osiągnąć. Dzięki temu gra i zabawa – choć w pewnym stopniu podobna do pracy – będzie mogła spełnić kryterium dydaktyczne, wymagające wykonania w trakcie jej trwania odpowiednich operacji umysłowych bądź wykazywania się zdobytą już wiedzą i posiadanymi umiejętnościami. Istotna jest także – przy podejmowaniu i realizowaniu wszelkiego rodzaju gier i zabaw – indywidualna pomysłowość i inicjatywa wychowanków, która pozwoli na ich pełne zaangażowanie emocjonalne oraz umysłowe podczas wykonywanych czynności, zadań i stawianych im poleceń.

Rola nauczyciela podczas gier i zabaw

Piotr A. Rudik, pisząc o zabawach i grach dydaktycznych, wyraźnie zaznacza w nich udział nauczyciela, wychowawcy bądź innej osoby dorosłej, która jest odpowiedzialna za stworzenie konkretnych propozycji zabaw i gier dydaktycznych, a więc i matematycznych. Niewątpliwie to on, dorosły, jest pierwszym ogniwem stymulującym dziecko do podejmowania konkretnych, umysłowych aktywności i motywowania najmłodszych do rozwijania się w określonej dziedzinie wiedzy. Nie oznacza to jednak, że dzieci nie mogą konstruować samodzielnie własnych propozycji gier i zabaw, co może stanowić uzupełnienie dotychczas zdobytych umiejętności, doświadczeń i wiedzy, a także bodziec do podejmowania dalszych działań o podobnym charakterze. Należy się zatem starać, poprzez wykorzystywanie i inicjowanie poszczególnych gier i zabaw matematycznych w przedszkolu, motywować i zachęcać najmłodszych do podejmowania oraz projektowania autorskich propozycji tego typu zadań, które będą swoistym sprawdzianem ich umiejętności oraz motorem do nabywania następnych.

 

Rys. 1

 

Jednym z przykładów wykorzystywania gier w edukacji najmłodszych jest kolektywne konstruowanie gry „ściganki”. Polega ona na wspólnym tworzeniu z dziećmi gry planszowej. Do jej realizacji potrzebne będą: arkusz białego papieru, mazaki, pisaki, kostka do gry, pionki dla każdego gracza i klocek (płytka) pudełko do odmierzania płytek (rysunek 1). 

Na początku nauczyciel rysuje na arkuszu „chodniczek” oraz zaznacza metę i start (jeśli dzieci potrafią, mogą zrobić to samodzielnie). Wyjaśnia, co oznaczają te pojęcia i określa kierunek wyścigu. Zadaniem dzieci jest wyznaczanie kolejnych pól gry za pomocą klocka (który obrysowują). Następnie każde dziecko wybiera sobie jeden pionek. Ustawia go na linii startu. Gra może się rozpoczynać. Zawodnicy kolejno rzucają kostką i przesuwają się do przodu zgodne z liczbą oczek, jakie wyrzucili. Wygrywa osoba, która d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy