Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

20 listopada 2018

NR 41 (Listopad 2018)

Jak wspierać w przedszkolu dziecko jąkające się i jego rodzinę

0 260

Wsparcie dziecka jąkającego się w przedszkolu to nieodzowny element terapii zaburzeń płynności mowy. Chcąc wspomagać dziecko w placówce, nie można zapominać o tym, jak ważna jest rola rodziców i nauczycieli w procesie terapeutycznym.

Dla skutecznego wsparcia dziecka z zaburzeniami płynności mowy w przedszkolu niezbędne jest współdziałanie logopedy, pedagogów oraz rodziców. Warto, aby pracujący w przedszkolu logopeda koordynował działania podejmowane wobec dziecka w placówce oraz w domu, wyposażając otaczające go środowisko w niezbędną wiedzę o jąkaniu oraz dbając o współpracę i wzajemne wsparcie. 

Jak wspierać nauczyciela w radzeniu sobie z jąkaniem dziecka? 

Logopeda zajmuje się terapią mowy dziecka, jednak to nauczyciel w przedszkolu jest osobą, która ma z nim najbliższy kontakt.
Jest on specjalistą w ocenie poziomu rozwoju i umiejętności dziecka w grupie. Dlatego to właśnie nauczyciel powinien zostać obdarzony szczególnym wsparciem, by wiedział, jak reagować na pojawienie się niepłynności w mowie dziecka i – przede wszystkim – aby nie bał się jąkania.

CO POWINIEN ZROBIĆ NAUCZYCIEL, KIEDY USŁYSZY W SWOJEJ GRUPIE PRZEDSZKOLNEJ, ŻE JEDNO Z DZIECI SIĘ JĄKA 

Przede wszystkim powinien poddać dziecko wnikliwej obserwacji. Ważne jest przyjrzenie się funkcjonowaniu i komunikowaniu się dziecka w codziennych sytuacjach z różnymi osobami z jego otoczenia. Nieodzowna jest także rozmowa nauczyciela z rodzicami, którzy czasami już zdają sobie sprawę z tego, że ich dziecko się jąka, bo mieli szansę usłyszeć to w domu; niekiedy mogą być też tym całkowicie zaskoczeni. Wskazówki, które warto przekazać nauczycielom:

  • Obserwuj dziecko. Zobacz, jak mówi i funkcjonuje w różnych sytuacjach w ciągu dnia.
  • Porozmawiaj z rodzicami. Podziel się swoimi obserwacjami. Dopytaj, jak wygląda komunikacja pomiędzy członkami rodziny w domu. 
  • Współpracuj z przedszkolnym logopedą. Wymieniaj z nim informacje na temat dziecka.

Obserwacje, których dokonujemy zarówno w indywidualnych kontaktach z dzieckiem, jak i podczas działań grupowych, nie tylko dają nam obraz tego, jak dziecko funkcjonuje, ale są też pomocne w dokonaniu pełnej, rzetelnej diagnozy zaburzeń mowy. Warto zatem, aby logopeda wraz z nauczycielem udzielili wspólnie odpowiedzi na następujące pytania:

  • jakie są mocne strony dziecka?
  • jakie są jego relacje z rówieśnikami?
  • jak jąkanie wpływa na jego codziennie funkcjonowanie, aktywność w grupie przedszkolnej, działanie w różnych sytuacjach?
  • czy doświadcza ono przykrości z powodu jąkania?
  • jakie odczucia wobec jąkania ma nauczyciel? (Płusajska-Otto, Węsierska 2009).

Wspólne rozważenie tych zagadnień pozwoli na postawienie trafnej diagnozy oraz na stworzenie pewnego rodzaju układu pomiędzy nauczycielem a terapeutą, który prowadzić będzie do spójności ich działań i realnej współpracy, a tym samym da większą szansę na odniesienie sukcesu w terapii. 

Analizując sposób funkcjonowania dziecka w grupie, warto, by nauczyciel nie tylko obserwował je pod kątem samego sposobu wypowiadania się, ale też by uważnie przyglądał się jego działaniu i reagowaniu podczas różnych aktywności, w których zobaczyć można np.: 

  • jak dziecko współdziała w grupie? 
  • jaką rolę w niej odgrywa? 
  • jak znosi porażkę? 
  • jak radzi sobie w sytuacjach stresowych? 
  • z kim częściej rozmawia – z dziećmi czy z dorosłymi? 
  • czy jąka się w rozmowie z dziećmi, czy z dorosłymi? 
  • czy inicjuje rozmowę bądź zadaje pytanie nauczycielowi czy koledze?

Pomocny może być przy tym formularz „Obserwacja nauczyciela przedszkola” (dostępny w: Jeziorczak B., Węsierska K., DJ – Diagnoza jąkania u dzieci w wieku przedszkolnym, Katowice 2016). Pozyskanie tych informacji pozwala nam szeroko spojrzeć na dziecko – dostrzec jego mocne strony, a także wychwycić ewentualne czynniki ryzyka. Dlatego tak ważne jest, aby nauczy- ciel przekazywał swoje obserwacje rodzicom oraz logopedzie. Współpracując z nauczycielem, należy brać pod uwagę, iż może on mieć trudność w zmierzeniu się z jąkaniem dziecka. Towarzyszyć mu mogą różne emocje i obawy, które przekładają się na jego sposób reagowania na objawy niepłynności w mowie. Być może zauważy, że nie wie, jak się zachować podczas rozmowy ze swoim podopiecznym, inaczej go traktuje czy też ma kłopot z utrzymaniem kontaktu wzrokowego z dzieckiem w chwili, gdy ono się jąka. 

Jak logopeda może pomóc nauczycielowi oswoić się z jąkaniem?

Warto przede wszystkim uspokoić emocje przejętego sytuacją nauczyciela. Należy zwrócić uwagę na to, jak ważna jest umiejętność akceptacji jąkania w mowie dziecka. Ważniejsze jest przecież to, co mówimy, niż to, w jaki sposób to robimy. Poza tym, zwróćmy uwagę, że – zarówno nauczyciele, logopedzi, dzieci, jak i rodzice – też nie zawsze mówimy w pełni płynnie. Zdarza się nam przecież czasami powtórzyć słowo czy sylabę. Akceptujemy jednak takie „pomyłki” i mówimy (lub słuchamy) dalej. Ta umiejętność niewątpliwie ułatwia komunikację zarówno osobie mówiącej, jak i jej słuchaczom. Otwartość i akceptacja słuchacza sprawia, że łatwiej nam się rozmawia.Jeżeli chcemy pomóc nauczycielowi w kontakcie z jąkającym się dzieckiem, dajmy mu kilka wskazówek, które może wykorzystać bezpośrednio w rozmowie z nim.

W kontakcie z dzieckiem:

  • Słuchaj go uważnie, nie stosuj komunikatów typu: „poczekaj”, „zwolnij”, „weź głęboki oddech”;
  • utrzymuj w sposób naturalny kontakt wzrokowy;
  • Nie przerywaj, bądź cierpliwym słuchaczem.
  • Nie dokańczaj wypowiedzi za dziecko;
  • mów do niego powoli i spokojnie, stosuj częste pauzy;
  • daj mu odczuć, że rozumiesz, o czym mówi – skupiaj się na treści jego komunikatu;
  • staraj się stosować więcej komentarzy niż pytań – nie zasypuj dziecka pytaniami. Poprzez komentowanie jego wypowiedzi sprawdzaj, czy dobrze zrozumiałeś to, co chce ci ono powiedzieć;
  • daj mu czas na wypowiedź, nie pospieszaj, wysłuchaj do końca;
  • nie rób z jąkania dziecka tematu tabu. Pokaż mu, że każdemu zdarza się pomylić, mówić za szybko, powtórzyć sylabę lub słowo itp; 
  • stosuj takie same zasady wobec dziecka jąkającego się, jakie stosujesz wobec wszystkich jego rówieśników.

Czy i jak rozmawiać z dziećmi w grupie o jąkaniu

Często u nauczycieli (a także u rodziców) pojawia się wątpliwość, czy powinni oni rozmawiać z dziećmi o jąkaniu. Pamiętajmy zatem, aby podkreślać w rozmowie z nauczycielami i rodzicami, że jąkanie nigdy nie powinno być tematem tabu. 
Jeżeli dziecko porusza ten problem, to nie udawajmy, że go nie ma. Czasem zdarza się w grupie przedszkolnej, że to nie samo jąkające się dziecko, ale jego rówieśnicy zauważą, że ich kolega mówi „inaczej”. Warto wykorzystywać takie okazje i porozmawiać wtedy z dziećmi, rozwiewając ich wątpliwości, udzielając odpowiedzi na nurtujące je pytania i pokazując, że o jąkaniu można otwarcie rozmawiać.

Przykład:
Rozmowa trzech pięcioletnich chłopców podczas zajęć logopedycznych w przedszkolu. Jeden z chłopców (Tomek) to dziecko jąkające się, drugi (Bartek) przeszedł epizod jąkania rok wcześniej – obecnie bez objawów jąkania, trzeci (Jaś) bez zaburzeń płynności mowy. Wszyscy chłopcy podczas zajęć logopedycznych w przedszkolu uczą się prawidłowej artykulacji głosek. Terapię jąkania Tomka prowadzi drugi terapeuta na osobnych zajęciach.
Logopeda: Po co my się tutaj spotykamy?
Jaś: Bo niektórzy tak dziwnie mówią.
Logopeda: Dziwnie, czyli jak?
Jaś: Bo Tomek mówi np. bu-bu-bu-buty, a my mówimy tylko „buty”.
Tomek: Ja tak czasem powtarzam, mówię „To-to-to-to-Tomek”, a Bartek też tak kiedyś mówił!
Bartek: Ale już tak nie mówię! Teraz się uczę mówić „sz!”.

W przytoczonej rozmowie chłopcy samodzielnie zainicjowali temat jąkania, komentując zaobserwowane trudności w mowie swojej i kolegów. Nie towarzyszyły temu negatywne emocje, zwyczajnie stwierdzali fakty, szukając poparcia słuszności swoich obserwacji u logopedy. Skoro więc poruszyli ten temat, warto było go kontynuować, rozmawiając o różnych sposobach mówienia o tym, kiedy nam się mówi łatwo, a kiedy trudno, jak możemy sobie pomóc, żeby łatwiej wypowiadało się trudne dla nas słowa itp.

Powyższa rozmowa pokazuje, że być może czasami to my – dorośli – boimy się poruszyć temat jąkania, z góry przewidując, że dla dziecka będzie to temat trudny. Tego rodzaju konwersacje z dziećmi są niezwykle ważne – szczególnie wtedy, gdy nasi mali rozmówcy sami wyrażają chęć podjęcia niełatwych bądź zwyczajnie ciekawych dla nich tematów. Nie nakłaniajmy czy też nie zmuszajmy dzieci do rozmowy na temat niepłynności, ale gdy wyrażą one taką wolę – nie traćmy tej okazji, by omówić nurtujące je kwestie. Pokażemy tym sposobem naszą akceptację wobec ich jąkania, otwartość oraz gotowość do rozmowy.

 

  

 

  

Źródło: Z archiwum autora, autor zdjęć: Anna Bessert

Jak nauczyciel może wspierać dziecko jąkające się w grupie przedszkolnej?

Ważnym celem pracy nauczyciela dziecka jąkającego się w grupie powinno być tworzenie środowiska przyjaznego do komunikowania się. Dlatego tak istotne jest, aby poprzez zabawę uczyć dzieci różnych sposobów komunikacji, wprowadzając uporządkowane zasady rozmowy. Należy zwrócić uwagę na tempo mówienia swoje oraz dzieci, a także na – niezwykle cenną i niezbędną dla skutecznej komunikacji – umiejętność słuchania. Przykładowe zabawy do wykorzystania w grupie można znaleźć w książce E. Kelman i A. Nicolas Praktyczna interwencja w jąkaniu wczesnodziecięcym. Podejście interakcyjne rodzic – dziecko – PALIN PCI:

  • „Gra mikrofonowa” – dzieci siedzą w kręgu, pośrodku leży mikrofon lub przedmiot, który go imituje. Gdy dziecko chce coś powiedzieć, bierze mikrofon i w trakcie gdy go trzyma, nikt inny nie może mu przeszkodzić. Po skończonej wypowiedzi kładzie mikrofon na miejsce – wtedy może się wypowiedzieć kolejna osoba. Przed rozpoczęciem zabawy należy ustalić zasady gry:
    • mówi tylko ta osoba, która ma mikrofon – nie wolno jej przerywać ani wchodzić w słowo,
    • nie wolno za długo mówić do mikrofonu – gdy skończymy wypowiedź, odkładamy mikrofon na miejsce,
    • w trakcie gdy jedna osoba mówi – pozostali uczestnicy słuchają.

Zabawa ma na celu kształtowanie umiejętności czekania na swoją kolej w trakcie rozmowy.

  • „Autobus” – układamy przed dziećmi trasę, po której będzie się poruszał autobus. 

Na trasie rozkładamy zabawki – ludziki symbolizujące pasażerów oraz taką samą liczbę przedmiotów (obrazków) do nazywania. 
Zadaniem dzieci jest przejechanie autobusem przez kilka przystanków, na których wsiada lub wysiada kolejny pasażer. Z każdym pasażerem dziecko nazywa jeden przedmiot lub obrazek. W trudniejszej wersji dzieci opisują obrazek lub tworzą historyjkę z użyciem zilustrowanych słów. Celem zabawy jest zdobycie umiejętności stosowania pauz w trakcie wypowiedzi:  i gdy autobus jedzie po trasie; tworzymy wypowiedź; na przystanku – następuje przerwa w wypowiedzi.

  • „Kto tak mówi?” – prezentujemy dzieciom maskotki lub sylwetki żółwia i wyścigówki (lub inne odpowiedniki tempa „wolno” i „szybko”). Zachęcamy do odnalezienia różnic pomiędzy ich sposobem poruszania się. Następnie wymawiamy kilka słów w różnym tempie – szybkim, jak np. wyścigówka lub wolnym jak np. żółw – zadaniem dzieci jest odgadnięcie, kto mówi w taki sposób. Następnie chętne dzieci losują zabawkę i wymawiają jej nazwę wybraną przez siebie metodą – zadaniem grupy jest rozszyfrowanie do kogo ta zabawka należy, poprzez przyporządkowanie jej do odpowiedniej sylwetki. Celem zabawy jest rozwijanie umiejętności różn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy