Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z rodzicami

9 stycznia 2019

NR 43 (Styczeń 2019)

Rola rodziny w opiece nad dzieckiem niepełnosprawnym w wieku przedszkolnym

0 238

Oczywiste jest, iż m.in. normy społeczne wymagają od rodzin, aby zapewniały one byt i opiekę również swoim członkom, którzy nie są w stanie w sposób samodzielny zaspokajać swoich potrzeb. Jednak wydaje się, że w przypadku rodzin posiadających dzieci niepełnosprawne w wieku przedszkolnym ograniczenie się jedynie do tej podstawowej funkcji to niewiele, aby móc dostrzec ważną jakościową różnicę między opieką w rodzinie a opieką instytucjonalną.

Opieka rodzinna w naturalny sposób wiąże się z tym, o co niewątpliwie trudno w warunkach instytucji, a mianowicie z autentycznym wsparciem emocjonalnym dziecka, dzięki czemu czuje się ono bezpieczne i kochane. Rodzina jest rozumiana jako przestrzeń dostarczania dziecku pozytywnego obrazu świata i pozytywnego wizerunku jego samego poprzez bycie specyficznym miejscem codziennych spotkań jej członków. Umożliwia w ten sposób od najmłodszych lat budowanie pozytywnej samooceny i poczucia własnej wartości, szczególnie w odniesieniu do obserwacji, że świat zewnętrzny często traktuje niepełnosprawność jako coś, co zawsze odbiera jednostce samodzielność bądź też czyni ją na pewien sposób „gorszą” w porównaniu do innych osób. Te rodzaje płynących z rodziny wzmocnień psychicznych i emocjonalnych są niezwykle ważne w kontekście radzenia sobie przez dzieci w kontaktach z szerszym światem zewnętrznym. Zdarza się jednak, że rodziny opiekujące się kilkuletnimi dziećmi niepełnosprawnymi ograniczają kontakty dziecka z szerszym otoczeniem w obawie przed tym, iż mogłoby ono doznać negatywnych reakcji. Chcąc pielęgnować poczucie bezpieczeństwa u dziecka, rodziny tworzą niekiedy rodzaj enklawy, w której podopieczny jest izolowany od kontaktów z innymi, często przez dłuższy czas nie zdając sobie sprawy ze swojego schorzenia. Nie jest to jednak korzystna droga postępowania rodziców bądź opiekunów, choćby wynikała ona ze szczerej troski o dobro dziecka. 

Znaczenie rodziny w opiece nad dzieckiem niepełnosprawnym w wieku przedszkolnym 

Zadaniem rodziny w opiece nad dzieckiem niepełnosprawnym w wieku przedszkolnym jest podejmowanie prób integrowania go z szerszym społeczeństwem, również w ramach uczenia go, jeśli to możliwe, pewnego poziomu samodzielności. Mimo wielu barier i trudności, oprócz korzyści osobistych w postaci rozwoju społecznego dziecka przedszkolnego, integracja taka przynosi szereg innych korzyści, takich jak zmiana stereotypowych obrazów osób niepełnosprawnych w społeczeństwie oraz redukcję społecznego lęku przed osobami niepełnosprawnymi czy upośledzonymi. W efekcie izolowanie dzieci niepełnosprawnych, wyręczanie ich w każdej aktywności i zamykanie w domowej enklawie dalej podtrzymuje taką percepcję i sprzyja stereotypizacji społecznej. Niemniej jednak stopniowe powstawanie i wzrost znaczenia ruchów samopomocowych i organizacji społecznych ukierunkowanych na problemy osób niepełnosprawnych, które tworzą rodzinom szereg cennych okazji do integracji takich jednostek z szerszym społeczeństwem, zdaje się osłabiać w ostatnich dekadach te niekorzystne wzory. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do niepełnosprawnych dzieci w wieku przedszkolnym, które potrzebują emocjonalnego i psychicznego wsparcia w zdobywaniu umiejętności radzenia sobie z różnymi wyzwaniami życia codziennego. 
Rolą rodziny jest zatem stwarzanie odpowiedniego klimatu psychicznego, który tworzy ważną ramę zarówno dla wzrostu i rozwoju organizmu dziecka, jak i dla zaspokajania potrzeby jego kontaktów z innymi ludźmi. Dzieci takie o wiele bardziej od innych mogą wymagać akceptacji ze strony rodziny oraz pewności, że rodzice są z nich zadowoleni. Potrzebują z jednej strony opieki i pomocy, z drugiej samodzielności, uznania i niezależności. Zaspokojenie tych potrzeb ma szczególne znaczenie w społecznej i psychicznej rewalidacji dziecka, od wypracowania bowiem przez dziecko w rodzinie przekonania o tym, że jest ono przez rodziców kochane i doceniane, zależą  jego poczucie godności, samoocena, postrzeganie i stosunek do otoczenia oraz rodzące się z biegiem czasu aspiracje i perspektywy dla dalszego rozwoju. Procesy te tworzą ważne podłoże przygotowania dziecka do edukacji, jeśli tylko jego rozwój psychiczny pozwala na podjęcie wyzwań związanych ze szkołą. Uzyskuje ono w ten sposób możliwość rozwijania się wśród pełnosprawnych rówieśników, a szkoła może dostarczać mu kolejnych cennych źródeł nabywania i podtrzymywania pozytywnej samooceny. Funkcja rehabilitacyjna wychowania i nauczania dziecka niepełnosprawnego fizycznie wśród pełnosprawnych kolegów i koleżanek nie ulega więc wątpliwości.

Współpraca rodziny dziecka niepełnosprawnego ze środowiskiem przedszkolnym 

Należy jednak podkreślić, że rodzice wychowujący dzieci niepełnosprawne mają wiele obaw związanych z posłaniem takiego dziecka do przedszkola z oddziałami integracyjnymi, chociaż jeszcze bardziej niechętnie chcą umieszczać je w typowym przedszkolu, obawiając się o jego dobre samopoczucie i bezpieczeństwo. Z drugiej strony muszą niekiedy włożyć wiele wysiłku w utrzymanie dziecka w przedszkolu masowym, napotykając opór ze strony nauczycieli, którzy przerażeni np. niepełnosprawnością fizyczną dziecka, wymagającego czasami specjalnych umiejętności i zwiększonej uwagi, chcą zaoszczędzić sobie podwyższonej odpowiedzialności. Ważną determinantą powodzenia tych procesów jest zatem ścisła współpraca rodziny ze środowiskiem przedszkolnym oraz odpowiednie nastawienie przedszkola i nauczycieli do problemów niepełnosprawności, gdzie integracja jawi się jako realna tolerancja, akceptacja i wsparcie, a nie pusty slogan wpisany jedynie w chęć demonstrowania „poprawności politycznej”.  

Problemy i kryzysy rodziny w opiece nad dzieckiem niepełnosprawnym w okresie przedszkolnym

Jak wynika z dotychczasowych rozważań, rola rodziny w procesie opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym w okresie przedszkolnym jest częścią szerszego układu oddziaływań i relacji. Jednak to na niej spoczywa największe brzemię i konieczność poradzenia sobie z problemem niepełnosprawności dziecka oraz wieloma zagrożeniami mogącymi ruszyć zasadniczą rolę rodziny w tych procesach. Jak już zasugerowano, niepełnosprawność dziecka zazwyczaj wywołuje w rodzinie pewien rodzaj psychospołecznej destabilizacji, której pokonanie wymaga ukształtowania się odpowiedniego stosunku do dziecka upośledzonego, pogodzenia się z tą sytuacją oraz akceptacji diagnozy. Psycholodzy dość obszernie opisali kwestię procesów dochodzenia rodziców do tego rodzaju akceptacji – od fazy nieświadomości przez szereg kryzysów psychicznych wywołanych uświadamianiem problemu (frustracja, agresja, depresja), do etapów stopniowego osiągania racjonalnego oglądu sytuacji i podejmowania aktywności, prowadzącej w efekcie do akceptacji oraz identyfikowania się z problemem. Wzory te mogą również dotyczyć rodzin, które adoptują lub przejmują pieczę zastępczą nad takim dzieckiem; nawet jeśli tacy rodzice akceptują niepełnosprawność dziecka i mogą być bardziej świadomi różnych trudności, nie oznacza to braku wystąpienia problemów i kryzysów związanych z opieką nad takim dzieckiem. Nawet w warunkach akceptacji i swoistego psychologicznego przepracowania niepełnosprawności dziecka, rodzice wciąż napotykają szereg problemów, które mogą doprowadzić do swoistego wypalenia. Jest to swego rodzaju wynik długotrwałej opieki oraz konieczności stałego zajmowania się dzieckiem niepełnosprawnym, opisywany w kategoriach syndromu „wypalenia sił rodzicielskich”. Jedną z koncepcji opisujących te zjawiska zaproponowała R. Sullivan, która prowadziła badania nad rodzicami dzieci upośledzonych umysłowo. Wypalenie jako skutek przeciążenia opieką nad dzieckiem dotyczy sfery zarówno emocjonalnej, jak i motywacyjnej i wolicjonalno-dążeniowej. Objawia się ono psychicznym wyczerpaniem, labilnością nastrojów, poczuciem zmęczenia fizycznego, utratą energii, nierzadko też osłabieniem więzi uczuciowej z dzieckiem. W pierwszym stadium rodzice lub opiekunowie mogą zmagać się z problemami fizycznymi (bóle głowy, podatność na infekcje), odczuwać chroniczne zmęczenie, cierpieć na bezsenność, czemu często towarzyszy niepokój i poirytowanie. Druga faza wypalenia objawia się gwałtownymi wybuchami irytacji oraz słabszym poziomem realizowania zadań. Z kolei w trzecim stadium stany te przyjmują formę przewlekłą i mogą prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych (depresja, poczucie osamotnienia, wrzody żołądka).
Niewątpliwie natężenie i skutki tych negatywnych zjawisk mogą być przynajmniej do pewnego stopnia warunkowane cechami osobowości rodziców, ich światopoglądem, percepcją sytuacji, emocjonalnym stosunkiem do dziecka or...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy