Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogika, psychologia, organizacja

8 listopada 2017

NR 13 (Styczeń 2016)

Zdolności twórcze
Czyli sposób na niekonwencjonalne myślenie i działanie

0 339

Dziś, w gwałtownie zmieniającej się rzeczywistości, pełnej nowych wyzwań, technologii, problemów do rozwiązywania, kreatywność i zdolność myślenia nieszablonowego, wychodzącego poza zgromadzony zbiór przesłanek, wydaje się szczególnie istotna. Dodatkowo, ćwiczenia doskonalące zdolności twórcze są bardzo proste, w przeciwieństwie do np. silnie zdeterminowanej genetycznie inteligencji. Oczywiście, dzieci różnią się potencjałem w zakresie myślenia twórczego, jednak, dzięki treningowi, każdy może osiągnąć dobre lub bardzo dobre rezultaty.
 

Wartykule przybliżę zagadnienia związanie z ćwiczeniem zdolności twórczych (kreatywności) u przedszkolaków. Zdolności twórczych rozumianych szerzej, czyli nie jako umiejętność ładnego rysowania czy lepienia z plasteliny – ale zdolności twórczych pojmowanych jako sposób myślenia i działania. 

Myślenie twórcze jest nieliniowe, wielowątkowe, pozwalające oderwać się od konkretu i utartych schematów. Zaskakujące skojarzenia, ciekawość świata, otwartość na nowe problemy, zadania i podejmowanie niekonwencjonalnych prób ich rozwiązania to cechy osoby twórczej.

Dlaczego ćwiczenie zdolności twórczych jest ważne?

Już w połowie zeszłego wieku badacze P.W. Getzels i J.W. Jackson wykazali, że dzieci o wyższym poziomie intelektualnym i gorzej rozwiniętych zdolnościach twórczych uzyskują w szkole podobne wyniki, jak dzieci o niższej inteligencji i lepiej rozwiniętych zdolnościach twórczych. Co to oznacza? Zdolności twórcze są dobrym predystynatorem późniejszych osiągnięć szkolnych, pomagają też uzyskiwać lepsze wyniki dzieciom o przeciętnej inteligencji. Czyli – de facto – przyczyniają się do wyrównywania szans edukacyjnych. 

Od ponad piętnastu lat zajmuję się kreatywnością oraz prowadzę warsztaty uczące myślenia twórczego. Najmłodsze dzieci, z którymi pracowałam, miały niespełna trzy lata, najstarsze osoby osiągnęły wiek emerytalny. Zaręczam: u każdego po treningu da się zaobserwować przyrost kompetencji w tej dziedzinie.

Dlaczego grupa przedszkolna jest dobrym miejscem do ćwiczenia myślenia twórczego?

Po pierwsze – jest grupą. Aby ćwiczyć kreatywność, niezbędna jest przestrzeń społeczna, odpowiedź i wsparcie ze strony innych, interakcja. Zdolności twórcze kształtują się w toku współdziałania, wzajemnej wymiany myśli i pomysłów, korzystania z doświadczeń i pomysłów innych osób. Grupa zawsze potrafi wypracować więcej niż pojedyncza osoba. Każdy jej członek, ze swoimi pomysłami jest zasobem dla grupy. 
Po drugie – małe dzieci (do 10. r.ż.) są w najlepszym rozwojowo czasie do doskonalenia zdolności twórczych. Mózg jest wtedy bardzo plastyczny, tworzą się nowe połączenia między neuronami. Dzieci najczęściej z natury są pomysłowe, otwarte, chętne do ciekawych wyzwań. Nie mają jeszcze wewnętrznych krytyków, którzy mówią im „E, nie warto się starać”, „To się na pewno nie uda”. Wierzą, że wszystko jest możliwe, nie czują ograniczeń. Dodatkowo, zwykle dysponują bogatą wyobraźnią, a przedszkolaki – rozwojowo ciągle jeszcze posługują się myśleniem magicznym. 
Po trzecie – zajęcie z myślenia twórczego są dla dzieci (oraz, co nie mniej ważne, dla osób prowadzących) bardzo atrakcyjne. Niosą dużo pozytywnej energii, radości, każdy ma szansę odnieść sukces, ponieważ nie ma oceniania, ani dobrych i złych odpowiedzi.
Po czwarte – zawsze, w czasie zajęć z myślenia twórczego, ćwiczy się kompetencje społeczne, takie jak: 

  • czekanie na swoją kolej,
  • słuchanie,
  • powstrzymywanie się od komentarzy,
  • współpracę i współdziałanie. 

I na koniec – w toku mojej współpracy z różnymi środowiskami przekonałam się, że nauczyciele przedszkola oraz nauczyciele nauczania początkowego to dwie najbardziej kreatywne grupy zawodowe. Być może kreatywność wymusza specyfika zawodu, być może osoby kreatywne wybierają taką ścieżkę zawodową – tego nie wiem. Wiem jednak, że szkoda marnować potencjał twórczy drzemiący w nauczycielach. A więc – do dzieła!

Myślenie twórcze w praktyce

Przedstawię kilka ćwiczeń do wykorzystania, ale ten tekst przede wszystkim ma umożliwić nauczycielowi samodzielne skonstruowanie scenariusza zajęć. Nie da się prowadzić zajęć z myślenia twórczego bez korzystania z własnych zasobów kreatywności!

Zasady

Ćwiczenie myślenia twórczego odbywa się codziennie, w każdej placówce, w czasie realizowania programu dydaktycznego czy swobodnej zabawy. Za każdym razem, kiedy zachęca się dzieci do eksperymentowania z wyobraźnią, wymyślania czegoś nowego, ćwiczy się myślenie twórcze. Tym niemniej zawsze zachęcam nauczycieli, aby wygospodarowali oddzielny czas, który będzie służył tylko rozwijaniu twórczości. Dlaczego?

Dzieciom łatwiej jest „wskoczyć” w aktywność, która jest myśleniem twórczym, jeśli pomoże się im przez zaaranżowanie otoczenia. W pracy z maluchami wykorzystuję pacynkę – wiewiórkę, która przypomina, że teraz pracujemy twórczo, ale też pełni funkcję porządkową (w czasie pracy wiewiórka przechodzi z rąk do rąk, wskazując, kto w danej chwili jest „przy głosie”). 

Na czas zajęć wprowadzam (spisuję, nawet jeśli dzieci nie potrafią czytać) zasady obowiązujące w czasie zajęć. Różnią się nieco od „codziennych” przedszkolnych zasad:

  • unikamy ocen, krytyki i komentarzy,
  • każdy pomysł jest dobry (poza tymi z krzywdzeniem),
  • wolno nie mieć pomysłu. 

Taki dobór norm ważny jest z dwóch powodów: umożliwia rozwój twórczej aktywności (zahamowany w sytuacji oceny, presji i obawy przed porażką), daje dzieciom poczucie bezpieczeństwa, wynikające z jasnego określenia zachowań niedopuszczalnych i pożądanych.

Ogólne założenia

Zadania i zagadnienia stawiane w czasie zajęć z założenia nie mają jednego rozwiązania. Im szersza pula potencjalnie możliwych rozwiązań, tym lepiej. Używamy otwartych pytań, zachęcamy dzieci do „pożyczania pomysłów”, czyli korzystania z tego, co generują inne osoby. Nie ma pomysłów „głupich”, choć mogą być mniej lub bardziej trafne, mniej lub bardziej oryginalne. Pomysł czy odpowiedź na pierwszy rzut oka nietrafiona zwykle inspiruje inne osoby, pozwalając generować rozwiązania coraz bardziej kreatywne. Przy realizowaniu zajęć ważne jest, aby w ich trakcie dzieci zmieniały aktywności. Przedstawiony problem można rozwiązywać na wiele sposobów: opowiadając (pisząc), rysując (budują, tworząc coś plastycznie) oraz poruszając się (przy wykorzystaniu ciała, gestu, mimiki jako tworzywa do przedstawienia pomysłu). 

Wskazane jest, aby zachęcać do korzystania z wyobraźni 

i nie przesadzać z pomocami. I tak np. często używamy tylko ołówka lub jednej kredki. Przy pokazywaniu czynności lub zachowań – zachęcamy, aby nie korzystać z realnych przedmiotów, zabawek (np. dziewczynka pokazująca mamusię nie powinna używać lalki i wózka).

Myślenie twórcze zakłada korzystanie z wyobraźni, ale im młodsze dziecko, tym bardziej posługuje się ono konkretem, czymś, co jest namacalne, dostępne zmysłowo. Warto wykorzystywać konkretne przedmioty do uruchamiania wyobraźni i zakotwiczania dzieci w ćwiczeniu. Ze starszymi (lub wyćwiczonymi) dziećmi można pracować w oderwaniu od konkretu, ale z maluchami zawsze od niego zaczynamy. Czyli np. w ćwiczeniu „szukamy wszystkiego, co okrągłe”, warto zacząć od pokazania piłki, potem szukamy przedmiotów w sali, potem w pokojach (domach) d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy