Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

28 maja 2018

NR 36 (Kwiecień 2018)

Szachowa edukacja przedszkolaków

0 22

Dlaczego gra w szachy, mimo wielu wieków od jej wymyślenia i doby komputerów, tabletów itp., dalej jest jedną z najpopularniejszych gier na świecie, a grają w nią ludzie w każdym wieku, w różnych zakątkach naszego globu? Jak przekłada się nauka gry w szachy już w przedszkolu na rozwój dziecka w sferze psychofizycznej?

Nie można zużyć  kreatywności. Im więcej  jej używasz, tym więcej jej masz.
Maya Angelou

Gra w szachy może być zarówno intelektualną rozrywką, jak i formą edukacji już dla najmłodszych dzieci – wspiera bowiem kreatywność, umiejętność logicznego myślenia oraz planowania. Szachy są jedną z najstarszych gier, która w niezmienionych zasadach dotrwała do naszych czasów. Można przyjąć, że wywodzą się z Indii, gdzie rozwinęły się około połowy VI w., z usystematyzowanymi zasadami i regułami. W kolejnych wiekach trafiły do Persji, a wraz z podbojami Arabów rozpowszechniły się na innych terenach. W Polsce szachy obecne są od czasów króla Bolesława Krzywoustego, czyli od początku XII w., kiedy to zostały przywiezione przez rycerzy wypraw krzyżowych, a znajomość zasad i umiejętność gry świadczyła o wyrobieniu intelektualnym. W kolejnych wiekach ujawniły się również w polskiej heraldyce1. Z dworów królewskich gra powoli docierała do szlachty, stając się coraz bardziej powszechną rozrywką intelektualną.

W naszych czasach szachy są dostępne na wyciągnięcie ręki i stały się grą równie powszednią, tak jak warcaby lub chińczyk. Jeszcze do niedawna w placówkach edukacyjnych były jedną z form zabawy lub zajęć dodatkowych, jako alternatywa dla piłki nożnej czy języka angielskiego. Gościły także – rzadko jednak – i w przedszkolach. 

Aby pracować z przedszkolakami i przygotować ich do kolejnych etapów nauki gry w szachy, nauczyciel powinien z jednej strony sam prezentować właściwy poziom umiejętności gry, a z drugiej posiadać umiejętność pracy z dziećmi przejawiającymi uzdolnienia w tej dyscyplinie sportu. Co więcej, z przedszkoli coraz częściej trafiają do szkół dzieci, które już trenowały szachy na zajęciach dodatkowych czy kółkach zainteresowań i nierzadko prezentują bardzo wysoki poziom gry, jak na swój wiek.

Rozpatrywanie wartości, jakie niosą szachy dla rozwoju człowieka w całej rozciągłości jego życia znacznie przekraczałoby zakres niniejszego artykułu. Warto zatem odnieść się do omówienia okresu między ostatnimi latami wychowania przedszkolnego a pierwszymi klasami szkoły podstawowej w wybranych aspektach, cennych dla nauczyciela wychowania przedszkolnego.

Szachy a dziecięce emocje

Wszędzie tam, gdzie jest dziecięca zabawa, gra, współzawodnictwo, nauka – są także i emocje. Gra w szachy, nawet traktowana jako zabawa, jest dla dzieci momentem, gdzie ujawniają się one w sposób szczególnie intensywny. Są one często silniejsze i gwałtowniejsze niż podczas innych zabaw. Szachy jako gra czy zabawa jest dla dzieci aktywnością, podczas której towarzyszą im one w sposób bardziej intensywny niż w innych zabawach.

Należy podkreślić, że emocje wywołane danym zdarzeniem mogą być przeżywane zupełnie inaczej przez każdego uczestnika. Ma to szczególne znaczenie zwłaszcza w okresie przedszkolnym, kiedy uczucia dzieci nie są tak skrystalizowane i ich wysoka labilność emocjonalna utrudnia rzeczowe spojrzenie na problem, przed którym stają. Często podczas nauki gry w szachy u dzieci możemy zaobserwować podobne reakcje na dane wydarzenie, ale jednocześnie nie można wykluczyć, że to samo wydarzenie wywoła inną niespodziewaną reakcję – od wielkiego smutku czy żalu, do wielkiej radości wywołanej wygraną bądź porażką przeciwnika.

Należy w tym miejscu zwrócić szczególną uwagę na kształtowanie we właściwy sposób sfery emocjonalnej u dzieci w tym wieku. D. Czelakowska2 pisze, iż dziecko w wieku 2–5 lat nie powinno mieć żadnych blokad emocjonalnych. Praca umysłowa – w tym nauka czy zabawa – są jedynie rodzajem intensywnej gry, w trakcie której uczy się mimowolnie. Właściwie planowane przez nie na przemian wygranej i przegranej. Powinno to być pomocne w tzw. hartowaniu emocjonalnym3, pozwalającym dzieciom uczyć się panowania nad swoimi emocjami.

Z punktu widzenia dorosłego gra w szachy to intensywny sposób uczenia się i dobrze, jeżeli będziemy pamiętali, że dla dzieci w tym wieku ważne jest, aby jak najdłużej pozostawała zabawą. Wtedy może przerodzić się w pasję i być sposobem spędzania wolnego czasu.

Warto zauważyć, że współzawodnictwo, jakie zachodzi podczas gry w szachy, jest takie samo, jak i w innych dyscyplinach sportowych. Różnica w przypadku szachów jest taka, że pomagają one budować poczucie sprawiedliwości. W tej grze widać wszystko, co dzieje się na szachownicy. Gorszego ruchu nie można wytłumaczyć np. złą pogodą – „jeśli przegraliśmy, to tylko dlatego, że pokonał nas inny gracz”4. Nie ma nikogo wokół, któremu można podać piłkę lub zrzucić na kogoś odpowiedzialność, nie można również liczyć na dobrą kartę ani szczęśliwie wylosowane kości w grze5. Szachy jako „królewska gra” mogą wspierać u dzieci m.in. rozwój cierpliwości, opanowania i determinacji, co może w przyszłości pomóc w radzeniu sobie ze stresem czy działaniem pod presją. „Gra w szachy uczy zdrowej rywalizacji, postępowania według zasad fair play i szacunku wobec przeciwnika”6.

Szachy a procesy uczenia się u dzieci

Wszyscy, którzy zajmują się kształceniem dzieci, wiedzą, że uczenie nie jest natychmiastowe, ale przebiega w czasie. Zatem można je określić jako „proces, dzięki któremu doświadczenie wytwarza trwałą zmianę w zachowaniu lub procesach umysłowych”7

Uczenie się jest procesem tym bardziej efektywnym, im bardziej zastosujemy bogatszy zasób metod. Zwracałem na to uwagę w swoim artykule Wykorzystanie samodzielności i kreatywności dziecka w edukacji przedszkolnej8, gdzie podkreśliłem zalety korzystania z metod aktywizujących w pracy z dzieckiem czy grupą. 

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy