Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

20 listopada 2018

NR 41 (Listopad 2018)

Rytmika – ćwiczenia umysłu i ciała

0 486

Metoda wychowania muzycznego Emila Jaques-Dalcroze’a zrodziła się ponad 100 lat temu. Stanowiła wówczas rewolucję w myśleniu o edukacji muzycznej dziecka. Po raz pierwszy ruch nie tylko stał się drogą do zrozumienia muzyki, lecz także miał w ujęciu Jaques-Dalcroze’a stworzyć drogę do poznania i wysłuchania samego siebie.

Title


Artykuł dr Katarzyny Foreckiej-Waśko to zapowiedź cyklu poświęconemu istocie rytmiki i jej znaczeniu w edukacji muzycznej oraz wychowaniu dziecka w wieku przedszkolnym. Pod wspólnym tytułem W rytmie kroków i podskoków, zapożyczonym z książki o charakterze metodycznym tej właśnie autorki, publikowane będą materiały opisowo-instruktażowe oraz propozycje organizacji zajęć umuzykalniających w przedszkolu.

Początki rytmiki wynikały z przekonania Jaques-Dalcroze’a, że jednym z zadań edukacji muzycznej jest przede wszystkim rozbudzanie wrażliwości muzycznej. Wrażliwość ta implikuje bowiem umiejętność postrzegania muzycznych niuansów, następnie wyrażenia ich w ruchu oraz przeniesienia na praktykę wokalną i instrumentalną. Doświadczenia ruchowego kontaktu z muzyką pozwalają profesjonalnym muzykom jeszcze lepiej zrozumieć zagadnienia związane z czasem, przestrzenią i ruchem w muzyce, budową muzycznych napięć. Wychowanie muzyczne przez rytmikę to – jak mawiał Dalcroze – wychowanie dla i do muzyki.  

Rytmika od początku była dyscypliną artystyczną nastawioną na rozwój muzyczny i emocjonalny. Ruch zyskał w metodzie Jaques-Dalcroze’a dwa wymiary: edukacyjny i artystyczny. Z jednej strony improwizacja pełniła przede wszystkim funkcję utylitarną, stawała się pierwszym czytaniem muzyki, jej fizycznym poznaniem. Z drugiej natomiast, plastyka ruchu jako nadbudowa metody pozwalała na ukazanie własnych emocji i wizji artystycznych w ruchu. 

Obecnie ruch w metodzie Jaques-Dalcroze’a, zwłaszcza w edukacji muzycznej małego dziecka, często traktowany jest jako forma ekspresji o charakterze zabawowym. Zarówno tworzywo muzyczne wykorzystywane w edukacji dziecka, jak i jego interpretacje tracą artystyczny wymiar, podążając w stronę kiczu i nijakości. Spłycenie czy też niezrozumienie myśli Jaques-Dalcroze’a sprawia, że często aktywność podczas zajęć rytmiki przybiera formę zabaw ruchowych z muzyką w tle, a nie zabaw muzyczno-ruchowych, gdzie to muzyka ma nadawać ruchowi treść i sens. A przecież w przypadku zajęć prowadzonych metodą rytmiki niezwykle ważną rolę odgrywa zarówno materiał muzyczny, metoda i sposób prowadzenia zajęć, jak i – co niebagatelne – osobowość prowadzącego i jego umiejętności interpersonalne.

Spłycenie czy też niezrozumienie myśli Jaques-Dalcroze’a sprawia, że często aktywność podczas zajęć rytmiki przybiera formę zabaw ruchowych z muzyką w tle,  a nie zabaw muzyczno-ruchowych, gdzie to muzyka ma nadawać ruchowi treść i sens.

Jak wiemy, metoda rytmiki Emila Jaques-Dalcroze’a wpływa na ogólne umuzykalnienie, przygotowuje do odbioru muzyki, uczy koncentracji, kształci pamięć, inspiruje do zabaw i zachęca do ruchowej aktywności. Specyfika ćwiczeń rytmicznych pozwala na rozwijanie umiejętności matematycznych, kształtuje orientację przestrzenną, a także świadomość własnego ciała. Ponieważ wiele z nich opiera się na śpiewie, rytmizacji tekstu, ten rodzaj zajęć stwarza możliwość rozwijania umiejętności lingwistycznych. Opisywanie muzyki ruchem, a potem słowem kształci umiejętność werbalizacji emocji i doznań, pozwala na opisowe używanie języka. Metoda rytmiki w edukacji małego dziecka niesie ogromny potencjał edukacyjny i wychowawczy, który z jednej strony wpływa na umuzykalnienie najmłodszych, a z drugiej stwarza warunki przygotowania dziecka do podjęcia obowiązków szkolnych, które będą wymagać szeregu ww. umiejętności oraz kompetencji społecznych. 

Aktywność ruchowa podczas zajęć rytmiki pozytywnie wpływa na rozwój sprawności motorycznej dziecka, potrafi niwelować napięcia fizyczne, a także wpływać na poprawę samopoczucia psychicznego. Jednocześnie zajęcia te wymagają zaangażowania i koncentracji uwagi, albowiem w ich przebiegu kształtowana jest zdolność szybkiej reakcji na bodziec muzyczny. Ćwiczenia rytmiczne wymagają umiejętności szybkiej analizy i syntezy, rozwijają pamięć muzyczną zarówno krótko- , jak i długoterminową, sprzyjają kształtowaniu uwagi dowolnej. Poza słuchem muzycznym, rozwojem motoryki małej i dużej rozwija się przede wszystkim osobowość dziecka, jego wyobraźnia muzyczna i ruchowa. Podejmowane aktywności słuchowo-ruchowe pozwalają na realizację własnych pomysłów, przy czym uczestnictwo w działaniach grupowych staje się właśnie źródłem inspiracji pomysłami innych i wymaga dostosowania się do działań kolektywnych. Dziecko uczy się zatem nie tylko kreatywności, lecz także akceptacji pomysłów innych osób, czyli funkcjonowania i współpracy w grupie.

Ćwiczenia, podczas których dzieci realizują przebieg rytmiczny piosenki czy też rytmizują fragment tekstu, to ćwiczenia bazujące na percepcji struktur czasowych, zapamiętywaniu schematu rytmicznego i jego odtwarzaniu. W sposób szczególny kształtują więc umiejętności z zakresu logiki czy matematyki, a także rozwijają pamięć. Ponieważ realizowane są w oparciu o zabawę, dla której punktem wyjścia najczęściej jest piosenka, obcują także z tekstem literackim, rozwijając kompetencje lingwistyczne.

Powyższe rozważania dotyczące korelacji rytmiki z innymi obszarami wychowania i edukacji dziecka znajdują odzwierciedlenie w istniejącej literaturze przedmiotu. Marie Brice w książce Pedagogie de tous les possibles. La Rythmique Jaques-Dalcroze… bezpośrednio wskazuje na potencjał rytmiki w rozwijaniu inteligencji wielorakich zgodnie z teorią Howarda Gardnera. W polskiej literaturze przenoszenie kompetencji nabytych podczas zajęć muzycznych na inne obszary funkcjonowania dziecka nazwano prawem transferu. 

Przyjrzyjmy się zatem, jakie formy aktywności muzycznej realizowane są podczas zajęć rytmiki i w jakim wymiarze dopełniają one treści wychowawcze i edukacyjne.

Nauczyciel, obserwując grupę, dostrzega, że dzieci prawidłowo reagują na muzykę, spostrzegają zmiany metrum, zmieniają charakter ruchu wraz ze zmianą akompaniamentu muzycznego. Odczuwanie tych zmian i ich ukazywanie w sposób niewerbalny świadczy o wrażliwości na bodźce słuchowe i stanowi prostą drogę do wyrażania wiedzy muzycznej na poziomie werbalnym. 

Z piosenką na ustach 

W przedszkolu śpiewamy często i tak powinno być. Śpiew łączy w sobie dwie funkcje: edukacyjną i terapeutyczną. Za dodatkowe funkcje śpiewu można uznać te, które bezpośrednio związane są już z materiałem literackim i muzycznym piosenki, a zatem rozwój mowy i pamięci, wzbogacenie słownictwa, poszerzanie wiedzy o polskiej literaturze dziecięcej, rodzimym folklorze oraz innych kulturach.  

Piosenka jest nie tylko nośnikiem treści wychowawczych, lecz także pierwszym materiałem muzycznym, najmniejszą formą muzyczną, z którą dziecko się spotyka. Warto pamiętać, że dawniej w publikacjach dla dzieci (2. poł. XX w.)
piosenki często opatrzone były adnotacją „piosenki do śpiewania przez dzieci”, „piosenki do śpiewania przez wychowawczynię” lub „piosenki do słuchania”. Piosenki przeznaczone do słuchania to utwory, których melodyka i rytmika znacznie wykraczają poza możliwości wykonawcze dziecka, ale stanowią niezwykle cenny materiał w kształtowaniu wrażliwości muzycznej i rozbudzaniu zamiłowania do śpiewu. Obecnie śpiewniki dla dzieci oraz podręczniki o charakterze metodycznym z tej formy zazwyczaj rezygnują, co należy uznać za wielką stratę. Słuchanie piosenki jest bowiem doskonałym ćwiczeniem z zakresu percepcji muzyki. Takie ćwiczenia rozpoczynamy już w wieku niemowlęcym w domu. Wraz z rozwojem funkcji mowy staramy się dobierać repertuar w taki sposób, by dzieci mogły włączyć się do śpiewu, jednakże warto pamiętać, że już samo słuchanie śpiewu rodzica czy nauczyciela wzbogaca muzyczne doświadczenia, jest wzorem do naśladowania i ułatwia podejmowanie własnej aktywności. Słuchanie śpiewu uczy śledzenia fabuły, rozwija percepcję melodii i rytmu. 

Jak wspomniałam, piosenka jest najmniejszą formą muzyczną, z jaką obcuje dziecko. Wybór piosenki powinien zawsze być przemyśla...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy