Dołącz do czytelników
Brak wyników

W rytmie kroków i podskoków

20 lutego 2019

NR 44 (Luty 2019)

Radio w przedszkolu
Krótka historia rytmiki przy głośniku

0 192

Piątek, godzina 9:40, rok 1967. W polskich przedszkolach wzrok dzieci zwrócony jest w stronę radioodbiornika. Zaraz spiker Wiesław Machowski powie ciepłym głosem: Dzień dobry pani, dzień dobry dzieci, słuchacze zaś odpowiedzą mu radośnie: Dzień dobry! I choć tak naprawdę nie mogą nawiązać dialogu, to zacznie się zabawa – zabawa muzyczna, zabawa rytmiczna, a większość polskich sześciolatków zacznie tańczyć i śpiewać te same piosenki, wykonywać ćwiczenia muzyczno-ruchowe.

Będą odpowiadać na zadawane w radiu pytania, obserwować, jak ich pani demonstruje krok nowego tańca. Po 20 minutach audycja się zakończy. Radio zostanie wyłączone, a dzieci będą utrwalać muzyczny repertuar do kolejnego piątku, bo na pewno podczas kolejnej audycji powtórzą to, czego nauczyli się dotąd, a także pobawią się w coś nowego! Co to będzie? Wie tylko ich pani, bo w „Wychowaniu w Przedszkolu” konspekty audycji
 publikowane są z trzymiesięcznym wyprzedzeniem…
Polskie Radio w historii przedszkola oraz wychowania muzycznego dzieci napisało niezwykłą historię. Dziś chciałabym ją przypomnieć i tym samym zwrócić uwagę na historyczną, muzyczną i dydaktyczną wartości audycji radiowych Marii Wieman, których emisję w Polskim Radiu rozpoczęto 70 lat temu.
Audycje umuzykalniające po raz pierwszy wyemitowano w 1948 roku i wówczas miały wypełnić lukę w wychowaniu muzycznym oraz tymczasowo wesprzeć wychowawczynie przedszkoli w tym ważnym obszarze wychowania dziecka. Warto przypomnieć, że powojenna sytuacja placówek wychowania przedszkolnego była trudna w każdym aspekcie: lokalowym, kadrowym, brakowało pomocy dydaktycznych, nie mówiąc już o specjalistach w zakresie edukacji muzycznej. Dlatego działania podjęte przez Polskie Radio oraz Marię Wieman początkowo miały mieć charakter tymczasowy. Przerodziły się jednak w stałą praktykę i emitowane były przez prawie 30 lat. Nie tylko wpływały one na umuzykalnienie dzieci, lecz także w istotnym zakresie poszerzały warsztat dydaktyczny i metodyczny wychowawczyń przedszkoli.
Audycje realizowały treści oraz zadania umuzykalnienia określone w obowiązujących programach, nawet je rozszerzając i wpływając na modyfikację ich treści w kolejnych latach. Stosowano w nich wszystkie, poza tworzeniem muzyki, formy aktywności muzycznej dziecka, co zwłaszcza w początkowych latach emisji należy uznać za działania nowatorskie. Jeszcze przed II wojną światową nauka muzyki wiązana była jedynie ze śpiewem, natomiast wprowadzenie ruchu z muzyką jako aktywności muzycznej dziecka w przedszkolu Maria Przychodzińska-Kaciczak uznała za efekt dokonań praktycznych Marii Wieman i Marii Cukierówny. 
Maria Wieman konsekwentnie stosowała w audycjach metodę rytmiki. Najważniejszy i najbardziej popularny cykl audycji nazwała zresztą „Zabawy rytmiczne”. Obecnie nie można mieć wątpliwości, że Marii Wieman należy przypisać rolę popularyzatorki rzeczonej metody i prekursorki jej zastosowania w audycjach radiowych i wychowaniu muzycznym w przedszkolu. We wszystkich podejmowanych działaniach pedagogicznych stosowała dalcrozowską zasadę wychowania „przez muzykę i dla muzyki”, dlatego wykazywała dbałość, by przygotowywany przez nią materiał posiadał wartości wychowawcze. Każda audycja uzupełniała wiedzę dziecka, wprowadzając je równocześnie w świat muzyki. Wdrażana przez Marię Wieman idea integracji treści nauczania sytuuje ją jako nowoczesnego pedagoga, który dbał o harmonijny rozwój dziecka oraz pragnął kształcić muzyczne predyspozycje w oparciu o tematykę dzieciom znaną i bliską. 

Audycje od kuchni

Za powstawanie audycji w Polskim Radiu odpowiedzialna była Redakcja Audycji Przedszkolnych, będąca częścią Naczelnej Rady Audycji Dziecięcych, której kierowniczką była  Halina Hermelin. Dla przedszkoli przygotowywano audycje zarówno umuzykalniające, jak i literackie, jednakże przeznaczone były one jedynie dla dzieci w wieku od 5 do 7 lat. Na podstawie prowadzonych przez Polskie Radio badań pilotażowych stwierdzono, że dzieci młodsze nie potrafią skupić swojej uwagi na komunikacie radiowym. By idea zdalnego nauczania mogła efektywnie funkcjonować, cały proces przygotowywania audycji rozpoczynał się pół roku wcześniej. Scenariusz audycji opracowywała Maria Wieman i, jak wspomniano wyżej, konspekt audycji publikowano na łamach „Wychowania w Przedszkolu”. Dzięki temu panie wychowawczynie mogły wcześniej przygotować się do audycji, by w pewien sposób współtworzyć program radiowy. Treść audycji była skorelowana z programem nauczania przedszkolnego i nauczyciel mógł włączyć zagadnienia muzyczne do swojego programu nauczania. Polskie Radio przygotowywało także audycje oraz opracowania metodyczne dla nauczycieli, które miały pomóc we włączeniu audycji radiowej jako środka dydaktycznego do ich codziennej pracy.

Maria Wieman pozostawała w stałym kontakcie z wychowawczyniami, publikowała teksty dotyczące wychowania muzycznego, prowadziła wymianę korespondencji, wizytowała przedszkola, organizowała kursy letnie dla nauczycieli. Pozostała jednak niesłyszalnym głosem radia, albowiem audycje prowadził spiker – aktor Wiesław Machowski, akompaniament fortepianowy płynął spod palców kompozytorki i improwizatorki Franciszki Leszczyńskiej. Jedynie w kilku nagraniach sama autorka pojawiła się gościnnie. 

Swoje audycje Maria Wieman podzieliła na następujące tematyczne cykle:

  • Zabawy rytmiczne
  • Zabawy z piosenką
  • Z wierszem i piosenką
  • Bawią się z nami goście z bajki
  • Nasze przedszkolne tańce
  • Nasz przedszkolny koncert
  • Nasze przedszkolne tańce

Zabawy rytmiczne

Był to cykl zabaw najczęściej emitowany ze względu na duże znaczenie dla rozwoju dziecka, gdyż podstawę ćwiczeń rytmicznych stanowią ćwiczenia koordynacji słuchowo-ruchowej, szybkiej reakcji, rozwijające pamięć muzyczną, motorykę. Audycje Zabawy rytmiczne realizowane były w lekkiej, zabawowej formie. Zazwyczaj materiałem formotwórczym audycji była piosenka, a tematykę zabaw osnutych na jej tekście zawsze odnoszono do tematów bliskich przedszkolakom. Maria Wieman wprowadzała cały katalog ćwiczeń opartych na swobodnej i ścisłej realizacji rytmów, często posługiwała się rekwizytami, takimi jak piłki, szarfy, kółka. 

Zabawy z piosenką

Niemal każdej audycji umuzykalniającej towarzyszyła piosenka. Były to piosenki albo do nauki, albo do słuchania. Te ostatnie wyodrębniono ze względu na zbyt wysoki poziom trudności oraz ambitus przekraczający skalę głosu dziecka. Podczas miesięcznego cyklu dzieci zazwyczaj uczyły się jednej piosenki, której kolejne fragmenty były konsekwentnie wprowadzane i utrwalane. Podczas odsłuchu zachowanego materiału dźwiękowego łatwo dostrzec niezwykłą dbałość o to, by piosenka była wykonana czysto. Pojawiało się więc wiele ćwiczeń intonacyjnych, melodycznych, rytmicznych. Warstwa literacka piosenki stanowiła kanwę dla zabaw muzyczno-ruchowych: rytmicznych, inscenizowanych, opowieści ruchowych oraz posiadała treści kształcące i wychowawcze.
Zapis nutowy piosenek można było odnaleźć w miesięcznikach „Wychowanie w Przedszkolu” oraz „Radio i Świat”. Repertuar czerpano z polskiego folkloru, istniejących już śpiewników, ale najczęściej piosenki zamawiano u polskich kompozytorów specjalnie na potrzeby audycji. Warto nadmienić, że pośród kompozytorów i autorów tekstów piosenek powstałych dla przedszkolnych audycji umuzykalniających znajdowali się: Władysława Grodzieńska, Barbara Kossuthówna, Janina Porazińska, Maria Kaczurbina, Ewa Szelburg-Zarębina, Czesław Aniołkiewicz, Feliks Rybicki, Jerzy Wasowski, Władysław Szpilman i wspomniana już Franciszka Leszczyńska. 

Z wierszem i piosenką

Ten cykl wyróżniało skupienie się na treści literackiej, która przekształcana była w temat zabaw muzyczno-ruchowych i rytmicznych. Tekst, słowo stawały się materiałem formotwórczym dla rozmaitych ćwiczeń i zabaw, choć najczęściej wykorzystywaną formą była opowieść ruchowa. W jej trakcie dzieci mogły rozwijać swoją wyobraźnię przestrzenno-ruchową, improwizować, tworzyć wokół siebie świat wyobrażony bez konieczności posługiwania się rekwizytem. Celem tych audycji była integracja słowa i muzyki, uwrażliwienie na rytm i brzmienie ojczystego języka, a także nauka poprawnej polszczyzny. 

Bawią się z nami goście z bajki

Nazwa tego cyklu wiele o nim mówi… Wspomniani goście z bajki pojawiali się podcz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy