Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

28 maja 2018

NR 36 (Kwiecień 2018)

Przedszkolak czyta liniaturę

0 423

Przygotowanie do nauki pisania, oprócz ćwiczeń związanych z usprawnianiem małej motoryki, dotyczy także procesu przygotowania do samego widzenia, rozumienia i czytania liniatury, zanim dziecko napisze pierwsze znaki czy litery. Jest to bardzo ważne, ponieważ pomaga realizować sam proces nauki pisania jako aktywność opartą na twórczości i samodzielnym budowaniu zapisu liter, a nie odtwarzaniu ich po wzorze czy śladzie.

Nauka pisania rozpoczyna się w przedszkolu od pierwszych prób rysowania, malowania oraz każdej aktywności plastycznej czy technicznej. Usprawnianie motoryki małej jest procesem długofalowym, bardzo złożonym, któremu poświęcamy dużo czasu. Oczywiście, nie pomijamy także aktywności związanych z samoobsługą czy manipulacją obiektami w zabawach konstrukcyjnych. Gdy dzieci są sprawne na tyle, że potrafią trzymać kredkę, ołówek czy długopis stosownym chwytem, umieją kreślić różnorodne linie i znaki na białej, gładkiej kartce papieru, przychodzi czas na wpisanie znaków w przestrzeń liniatury, co najczęściej okazuje się pierwszym bardzo trudnym zadaniem. Zadanie to jest dlatego trudne, że nagle pewna swoboda ruchów dziecka zostaje ograniczona, a samo działanie zmieścić się musi w określonym polu spostrzeżeniowym, co wymaga samodzielnego jego wyznaczenia. Zatem czytanie liniatury powinno posłużyć do zdobycia umiejętności wyznaczania pola spostrzeżeniowego na kartce z liniaturą oraz określaniu rodzaju linii i ich położenia względem siebie.

Pierwszy krok. Zabawy z linią1

W systemie Edukacja przez ruch wprowadzamy dzieci w zagadnienie czytania liniatury, pracując w oparciu o proste ćwiczenia grafomotoryczne wykonywane przy muzyce – przy czym można je wykonywać na większej płaszczyźnie, 
angażując w ruch także motorykę dużą. Uczestnicy zabawy sami wyznaczają sobie linie do czytania, określając ich rodzaj: linia gruba oraz linia cienka.

Przykład

Dzieci chodzą w rytm muzyki wokół stołu, do którego przylepiony jest duży arkusz papieru. Przy pomocy krawędzi zagiętej małej kartki i kredki kreślą na nim grube linie.
Pomiędzy zaznaczonymi przez dzieci liniami podczas kolejnego spaceru (w rytm muzyki) uczestnicy zabawy wykreślają drugą linię – tym razem cienką. Ważnym aspektem drugiej części zabawy jest fakt użycia kolejnego pojęcia matematycznego „cienka i pomiędzy”. Kreślenie linii utrwala przytoczone pojęcie w sposób praktyczny, co jest generalną funkcją zaproponowanych zabaw.

Gotowe linie stają się obiektami do czytania i zagospodarowania, a do realizacji tych procesów nauczyciel może wykorzystać różne techniki plastyczne, warto wybrać się z dziećmi na spacer z muzyką, która tym razem może być bardziej rytmiczna i skoczna. Raz na grubej, raz na cienkiej linii (przy ich końcach) dzieci umieszczają kółka – większe i mniejsze. Tak powstaje karta pracy – zabawy, nazwanej przez dzieci Rozsypane szpilki.

Obrazek 1. Karta pracy – zabawy: linia gruba

 

Obrazek 2. Karta pracy – zabawy: linia cienka i gruba

Drugi krok. Zabawy z liniaturą poza zeszytem

Ważnym elementem systemu jest konstrukcyjne zbudowanie w oparciu o składanie papieru pierwszej liniatury, która przedstawia rzeczywiste trzy linie zeszytu (kolejno: jedną cienką i dwie grube. Ta papierowa składanka z klasycznej kartki A4 szybko zamienia się w kartę pracy – zabawy, którą można wykorzystać na różne sposoby. W przedszkolu dzieci wykonują na niej i z niej obrazki, nazywając i osadzając konkretne ich elementy na stosownych liniach. Wszystkie wykonywane przez dzieci czynności w praktyce utrwalają wiedzę dziecka o układzie trzech linii w zeszycie. Aby wykonać obrazek na konstrukcyjnej karcie pracy – zabawy, prezentującej liniaturę, wykorzystujemy klasyczne ćwiczenia grafomotoryczne rytmiczne z muzyką lub ćwiczenia graficzne o charakterze matematycznym. Według zasad dydaktycznych ERP zawsze w zabawie przychodzi taki czas, iż karta pracy – zabawy ulega przekształceniu, aby nadać jej w praktyce nowe, odkryte przez dzieci znaczenie. Konstrukcyjna karta pracy – zabawy po przekształceniu także przedstawia układ, ale już węższej liniatury.

Dlaczego taka zabawa?

Oswajanie dzieci z liniaturą jest potrzebnym elementem przygotowania do nauki pisania, aby proces ten od samego początku wiązał się z samodzielną aktywnością twórczą, a nie jedynie z odtwarzaniem znaków czy liter po śladach otrzymanego wzoru. Dziecko, tworząc linie i wykonując na nich ćwiczenia, najczęściej wykorzystujące pojęcia matematyczne dotyczące relacji pomiędzy obiektami wpisywanymi w linie (przy liniach grubych, na linii cienkiej, dosuń do linii grubej, kropka na linii cienkiej), uczy się tych relacji, tworzy odniesienia, zapamiętuje funkcje linii i znaków, czyta obraz. Zabawa taka prowadzi do rozumienia znaczenia samej liniatury jako narzędzia, którym dziecko będzie się posługiwało w procesie tworzenia i formowania własnego pisma. Przyzwyczailiśmy się, iż proces przygotowawczy do pisania, realizowany w przedszkolach, opiera się na gotowych materiałach produkowanych przez wydawnictwa. Materiały w postaci kart pracy zawierają przede wszystkim ćwiczenia pisania po śladzie różnorodnych znaków większych lub mniejszych, wpisanych już w liniaturę. W niewielu publikacjach można spotkać profesjonalne metodyczne podejście przygotowawcze w tym zakresie, obejmujące:

  • planowanie ruchu przed rysowaniem znaków i prostych obrazków (ćwiczenia praksji)2,
  • rysowanie obrazków dowolną techniką na dowolnym podłożu gładkim,
  • planowanie ruchu przed rysowaniem znaków i obrazków intencjonalnie w wyznaczonym miejscu,
  • rysowanie obrazków i znaków intencjonalnie w wyznaczonym miejscu gładkiej kartki,
  • czytanie narysowanych obrazków i znaków, z określaniem miejsca ich położenia,
  • rysowanie linii cienkich i grubych, z określaniem miejsca ich położenia (konstruowanie liniatur),
  • czytanie liniatury z mieszczeniem prostych znaków i obrazków w jej przestrzeni,
  • wodzenie po śladach znaków literopodobnych, grafomotorycznych przed wpisaniem do liniatury (ćwiczenia praksji),
  • kreślenie znaków literopodobnych i grafomotorycznych na gładkiej kartce papieru,
  • czytanie liniatury i mieszczenie w niej prostych obrazków,
  • czytanie liniatury i wpisywanie w nią znaków literopodobnych i grafomotorycznych,
  • czytanie liniatury i wpisywanie w nią pierwszych kształtów liter.

Analizując współczesne podręczniki do nauki pisania czy karty pracy okresu przygotowawczego do tego procesu, możemy jedynie dostrzec, że nie zawierają one wszystkich elementów przedstawionego powyżej opisu, ale proponują wybiórczo niektóre jedynie ćwiczenia dla dzieci, nadając im większe znaczenie niż faktycznie mają, a nawet wprowadzają nauczycieli w błąd, proponując ćwiczenia z pominięciem doskonalenia praksji, co w rzeczywistości utrudnia naukę pisania, zamieniając ją w proces żmudny, nudny i jedynie odtwórczy. Do przykładów takich ćwiczeń należą propozycje tzw. pisania po śladzie znaków, liter, a nawet całych zdań – i to w ogromnych ilościach, które zapełniają podręczniki, jakby ich autorzy w ogóle nie rozumieli funkcji takich ćwiczeń ani możliwości psychoruchowych dzieci na tym etapie. Pisanie po śladzie w potocznym znaczeniu ma pomóc dziecku w zapamiętaniu kształtu znaku czy litery – w rzeczywistości jest natomiast nauką pisania pozbawioną planowania ruchu (czyli ćwiczeń praksji), bo ruch zaplanowany jest za dziecko w postaci śladu. Ponadto, w trakcie kreślenia po śladzie dziecko bardzo koncentruje się na utrzymaniu swojego ołówka, długopisu czy innego narzędzia w pozycji umożliwiającej wciśnięcie się w widoczny ślad, co znacznie zwiększa napięcie mięśniowe i powoduje szybkie przemęczenie. Dziecko bardziej zatem zapamiętuje napięcie i trudność związaną z kreśleniem niż kształt kreślonego znaku. Sam proces kreślenia po śladzie to jedynie strategia percepcyjno-odtwórcza, bez możliwości jej przekształcenia w percepcyjno-innowacyjną. Dziecko otrzymuje zatem wzory ruchowe nauki pisania jednostajne, monotonne, bez możliwości włączenia do tego procesu własnej, indywidualnej ekspresji twórczej. Brak takiej możliwości jest praktycznym odejściem od koncepcji nauczania małych dzieci, przyjętej przez prof. Ryszarda Więckowskiego jako pedagogiki oczekiwań dziecka3, w której dziecko przez swą aktywność ma prawo do wyrażenia siebie jako twórcy wiedzy. Jest to także odejście od fenomenologicznej konc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy