Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

10 czerwca 2019

NR 48 (Czerwiec 2019)

Nauczyciel przedszkola kontra ORM, czyli opóźniony rozwój mowy

0 425

Opóźniony rozwój mowy (ORM) to zjawisko coraz częściej występujące w grupie małych dzieci i dzieci w wieku przedszkolnym. O opóźnionym rozwoju mowy możemy mówić wówczas, gdy obserwujemy u dziecka trudności w nabywaniu języka, dziecko nie uczy się mowy w czasie i w tempie uznanym za prawidłowe. W przypadku opóźnionego rozwoju mowy umiejętności komunikacyjne nie pojawiają się w ogóle lub są zaburzone w stopniu utrudniającym porozumiewanie się.

Wopóźnionym rozwoju mowy proces nabywania języka jest zaburzony od samego początku rozwoju dziecka, trudności mogą dotyczyć zarówno wczesnego języka recepcyjnego, jak i mowy czynnej. W sytuacji gdy u malucha mowa nie rozwija w prawidłowy sposób, nie należy czekać, aż rozwój języka nadejdzie samorzutnie, tak się nie zdarza.

Nieprawidłowości w rozwoju mowy w sposób znaczący wpływają na całościowy rozwój dziecka, a więc rozwój poznawczy, emocjonalno-społeczny, a nawet motoryczny, gdy dziecko niechętnie podejmuje jakąkolwiek aktywność. Należy mieć świadomość, że jak najszybciej trzeba podjąć terapię logopedyczną oraz działania ją wspierające. Wśród osób wspierających terapię prowadzoną przez logopedę powinni znaleźć się rodzice dziecka i nauczyciele pracujący z nim w przedszkolu.

Przyczyny ORM 

Grażyna Jastrzębowska wskazuje na istotny związek między zaburzeniami w rozwoju fizycznym i psychicznym a zaburzeniami w rozwoju języka. Opóźniony rozwój mowy może występować u dzieci niewykazujących innych trudności rozwojowych, z wolniejszym tempem dojrzewania układu nerwowego, a także z globalnymi lub parcjalnymi zaburzeniami rozwojowymi.

Opóźnienia w nabywaniu systemu językowego mogą być związane z innymi czynnikami warunkującymi rozwój – wówczas mówimy o NORM, czyli niesamoistnym opóźnieniu rozwoju mowy. NORM występuje w sytuacji współistnienia innych zaburzeń rozwoju, mogą to być:

  • zaburzenia słuchu, 
  • zaburzenia wzroku,  
  • zaburzenia związane z przetwarzaniem i integrowaniem bodźców, 
  • zaburzenia wiążące się z opóźnieniem rozwoju intelektualnego,
  • zaburzenia związane z niepełnosprawnością intelektualną, 
  • zaburzenia psychiczne, 
  • uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.

W przypadku braku zaburzeń współwystępujących z opóźnieniem rozwoju mowy mówimy o SORM, czyli samoistnym opóźnieniu rozwoju mowy.

Zaburzenia w nabywaniu systemu językowego mogą dotyczyć wszelkich aspektów języka, a więc systemu fonetyczno-fonologicznego, gdy stwierdzamy nieprawidłową artykulację (czyli błędne realizacje głosek), znacznie ograniczony zasób dźwięków, zniekształcenia fonetycznej budowy wyrazów, morfologiczno-leksykalnego, gdy stwierdzamy ubóstwo w zakresie słownika biernego i/lub czynnego, jak i semantyczno-syntaktycznego, gdy stwierdzamy trudności w zakresie budowania zdań prostych i złożonych oraz dłuższych wypowiedzi, także występowanie licznych agramatyzmów.

Jak rozpoznać ORM

Wśród symptomów wskazujących na opóźniony rozwój mowy wymienić można:

  • brak komunikowania poprzez płacz własnych potrzeb przez dziecko w wieku 2–3 miesięcy,
  • brak reakcji na bodźce dźwiękowe i mimikę u 4-miesięcznego dziecka,
  • brak gaworzenia u dziecka w wieku 6–7 miesięcy,
  • brak gestu wskazywania palcem i zachowania o charakterze intencjonalnym u 9-miesięcznego dziecka,
  • trudności ze zrozumieniem wypowiedzi innych osób przez 11–12-miesięcznego malucha,
  • brak pierwszych słów u rocznego dziecka,
  • brak umiejętności konstruowania prostych wypowiedzi, zdań u 2-letniego dziecka,
  • brak zdań złożonych u 3–4-letniego dziecka,
  • występowanie licznych agramatyzmów w mowie przedszkolaka, 
  • występowanie złożonych wad wymowy związanych z artykulacją, realizacją fonemów,
  • brak umiejętności nawiązywania relacji z partnerem interakcji,
  • brak podejmowania zabaw z rówieśnikami czy innymi osobami,
  • przedłużający się okres swoistej mowy dziecięcej,
  • zaburzenia związane z funkcjonowaniem zmysłów w zakresie zmysłów bliskich (dotyk, równowaga, propriocepcja) i dalszych (wzrok, słuch, węch, smak),
  • trudności z prawidłowym przyjmowaniem pokarmów, nieprawidłowe jedzenie łyżeczką, odgryzanie, gryzienie, żucie, połykanie.

Terapia 

W pracy z dzieckiem z ORM logopeda/neurologopeda stosuje różne ćwiczenia mające na celu usprawnianie zaburzonych funkcji. Wśród zaproponowanych wymienić należy ćwiczenia:

  • regulujące napięcie mięśniowe twarzy i jamy ustnej – zastosowanie mają tu masaże wykonywane przez terapeutę oraz rodzica poinstruowanego przez logopedę/neurologopedę;
  • oddechowe, kształtujące prawidłowy tor oddechowy, wydłużające fazę wydechową, kształtujące umiejętność kontrolowania siły wydechu;
  • doskonalące pracę narządów artykulacyjnych:
    –    warg,
    –    języka,
    –    podniebienia,
    –    żuchwy,
    –    policzków;
  • doskonalące fonację;
  • korygujące i doskonalące artykulację;
  • doskonalące koncentrację uwagi;
  • rozwijające pamięć i uwagę słuchową;
  • doskonalące funkcje wzrokowe;
  • doskonalące sprawność manualną;
  • doskonalące sprawność ruchową i koordynację; 
  • stymulujące zmysły;
  • wzbogacające słownictwo bierne i czynne;
  • dążące do budowania systemu językowego;
  • rozwijające myślenie słowno-pojęciowe;
  • kształcące umiejętność posługiwania się zdaniami, dłuższymi wypowiedziami.

Terapia logopedyczna powinna być dostosowana do potrzeb dziecka – zastosowane metody, formy pracy, proponowane ćwiczenia muszą odpowiadać indywidulanym predyspozycjom i możliwościom dziecka.
Wszystkie ćwiczenia realizowane podczas terapii logopedycznej powinny być utrwalane podczas pracy w domu oraz zabaw i zadań realizowanych w przedszkolu. Nauczyciel w przedszkolu podczas zabaw kierowanych i spontanicznych oraz w ramach pracy indywidualnej powinien wspierać działania logopedy. Stałe stymulowanie rozwoju mowy biernej i czynnej podczas różnorodnych zabaw, ćwiczeń, czynności samoobsługowych w istotny sposób wesprze prowadzone działania z zakresu terapii logopedycznej. 
Warto też zauważyć, że zadania realizowane przez logopedę podczas terapii dotyczące wspierania ogólnego rozwoju psychofizycznego dziecka są także zadaniami, które w swojej codziennej pracy z dzieckiem realizuje nauczyciel przedszkola.

Jak wspierać dziecko z ORM

Systematyczna stymulacja rozwoju mowy prowadzona podczas codziennych sytuacji daje dziecku możliwość osiągania znaczących postępów w terapii ORM. Rodzice i nauczyciel w przedszkolu powinni:

  • dbać o właściwe relacje emocjonalne dziecka z najbliższym otoczeniem w domu i w przedszkolu, co sprzyja stymulacji komunikowania się z innymi osobami;
  • mówić do dziecka jednoznacznie, w sposób prosty i zrozumiały;
  • stosować proste komunikaty werbalne, wsparte komunikacją pozawerbalną;
  • porozumiewać się zrozumiałymi, poprawnymi zdaniami;
  • wykazać gotowość do wysłuchania i odczytania wszelkich komunikatów dziecka; 
  • respektować komunikaty dziecka;
  • zwracać uwagę na prawidłowy sposób spożywania przez dziecko pokarmu – logopeda/neurologopeda powinien zdiagnozować tę umiejętność i przekazać rodzicom i nauczycielowi wskazówki, na co należy zwrócić uwagę:
    –    jedzenie łyżeczką – wkładanie łyżeczki prosto do jamy ustnej, opieranie jej o środek języka, poczekanie, aż dziecko ściągnie pokarm z łyżeczki (aktywizacja mięśnia okrężnego warg), wyciąganie łyżeczki,
    –    jedzenie pokarmu stałego – obniżenie żuchwy, odgryzanie pokarmu siekaczami, zamykanie jamy ustnej, przesuwanie pokarmu za pomocą języka na zęby boczne, rozdrabnianie pokarmu i połykanie go;
  • zachęcać dziecko do komunikowania się poprzez nawiązywanie dialogu przedwerbalnego – jeśli dziecko nie mówi – i wyzwalanie wszelkich produkcji werbalnych; wśród ćwiczeń z tego zakresu wymienić można np.:
    –    ćwiczenia ruchowe i rytmiczne:
    •    ciekawe i lubiane przez dzieci Programy Aktywności Knillów (zabawy z własnym ciałem i przestrzenią w relacji z bliskim partnerem interakcji),
    •    zabawy ruchowe w oparciu o ćwiczenia na różnym poziomie przestrzeni wykonywane wspólnie z partnerem, np. wspólne kołysanie się, przewracanie, turlanie, przeciąganie siedzącego partnera na swoją stronę, taniec itp., pomysły można czerpać z ćwiczeń Metody Ruchu Rozwijającego W. Sherborne czy Gimnastyki Twórczej R. Labana,
    –    zabawy plastyczne – wspólne rysowanie, malowanie, lepienie,
    –    zabawy wykorzystujące aktywność dziecka, np. zabawy samochodami, lalkami, pociągami itp.,
    –    zabawy oparte na naśladowaniu dźwięków wydawanych przez dziecko;
  • podejmować zabawy dźwiękonaśladowcze i usprawniające aparat artykulacyjny – zabawy w naśladowanie, np.:
    –    kotka:
    •    kotek mruczy [mmm] – wargi są zamknięte,
    •    pije mleczko – języczek jest wysunięty,
    •    miauczy z zadowolenia [miau],
    •    czyści wąsy – języczek jest skierowany naprzemiennie do kącików ust,
    •    przeciąga się,
    –    pieska:
    •    piesek chce zjeść kosteczkę, warczy [wrr], zęby są przybliżone,
    •    piesek gryzie kość – poruszanie żuchwą,
    •    piesek chce pić – wysuwanie języka i dyszenie,
    •    pies pije – wysuwanie języka z jamy ustnej i chowanie go,
    •    piesek śpi – chrapanie,
    –    pociągu:
    •    pociąg rusza – powolne przesuwanie się [fffff],
    •    jedzie coraz szybciej – [fuu, fuu, fuu],
    •    pociąg gwiżdże – [uuuuu],
    •    hamuje – [iiiiiiii],
    –    myszki:
    •    myszka piszczy [pi, pi, pi],
    •    szuka jedzonka – poruszanie pyszczkiem – wysuwanie warg do przodu i przesuwanie ich na boki,
    •    wąchanie jedzonka – poruszanie noskiem,
    •    jedzenie – umieszczanie górnych zębów na dolnej wardze,
    –    balonika:
    •    nadmuchiwanie balonika – naśladowanie dmuchania z ustami wysuniętymi do przodu,
    •    balonik jest coraz większy – nadymanie policzków,
    •    ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy