Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

15 czerwca 2018

NR 38 (Czerwiec 2018)

Znaczenie wczesnej interwencji dla rozwoju dzieci z niepełnosprawnością

632

Nie ulega wątpliwości, że wczesne lata życia dziecka są najbardziej znaczące dla jego prawidłowego rozwoju. W tym okresie ma miejsce rozwój układu nerwowego, któremu towarzyszy wzrost wszystkich funkcji motorycznych. Przyjmuje się również, że od urodzenia do siódmego roku życia trwa najbardziej intensywny rozwój percepcji dziecka. 

Według badań przeprowadzanych w Polsce i na świecie około 2% wszystkich noworodków jest zagrożonych ryzykiem okołoporodowym związanym z nieprawidłowościami w przebiegu ciąży, powikłaniami porodowymi bądź też niską wagą urodzeniową. Jak podaje K. Szamotulska, w ostatnich latach odsetek żywych urodzeń noworodków osiągających wagę poniżej 2,5 kg wynosił około 6%, natomiast odsetek tzw. wcześniaków, czyli dzieci urodzonych przed 37. tygodniem trwania ciąży – prawie 7%. Dzieci takie również stanowią grupę dużego ryzyka, a ich dalszy rozwój może się wiązać z licznymi nieprawidłowościami w rozwoju psychoruchowym. Według danych Instytutu Matki i Dziecka u prawie co czwartego wcześniaka są rozpoznawane znaczące deficyty rozwojowe, u 14% występuje upośledzenie intelektualne, a u co dziesiątego – upośledzenie sensoryczne (mózgowe porażenie dziecięce, zaburzenia widzenia, uszkodzenia narządu słuchu). Poza tym ważną grupę stanowią dzieci w wieku 0–7 lat, u których zaburzenia rozwojowe mają naturę genetyczną, chociaż bardzo trudno oszacować ich odsetek. 

Wczesna interwencja

W związku z tym, że okres pierwszych lat życia dziecka jest czasem jego największej wrażliwości we wszystkich wymiarach jego rozwoju, wpływającej na kształtowanie się przyszłych osobowościowych struktur regulacyjnych, fundamentalną kwestią jest nie tylko wczesne wykrywanie dysfunkcji i problemów rozwojowych, ale także jak najszybsze organizowanie działań wspomagających jego rozwój oraz wyrównywanie bądź neutralizowanie stwierdzonych braków i trudności. Tym bardziej jest to istotne, jeśli uświadomimy sobie, że wczesna pomoc rehabilitacyjna udzielona dziecku jest uzasadniona przez szczególną gotowość małego dziecka do uczenia się elementarnych umiejętności motorycznych, emocjonalnych i społecznych. W szczególności dotyczy to dzieci niepełnosprawnych i zagrożonych niepełnosprawnością. W praktyce medycznej na określenie tego rodzaju wczesnych, specjalistycznych działań wspomagających na rzecz dziecka stosuje się pojęcie „wczesna interwencja”. 
W najogólniejszym sensie termin „interwencja” można zdefiniować jako przerwanie, wpłynięcie lub zmodyfikowanie jakiegoś istniejącego procesu, który najczęściej ma szkodliwy charakter. Celem jest przerwanie go lub transformacja jego przebiegu, żeby całkowicie uniknąć bądź przynajmniej zminimalizować wynikające z niego niekorzystne skutki. W sferze medycznej interwencję rozumie się w kategoriach wielostronnego leczniczego oddziaływania z zewnątrz 
na proces chorobowy jednostki celem jego wstrzymania i doprowadzenia do pełnego zdrowia lub sprawności bądź też w sytuacji, gdy pełne ozdrowienie nie jest możliwe, takie nim pokierowanie, aby maksymalnie osłabić szkodliwy wpływ tego procesu oraz ograniczyć szereg jego niekorzystnych konsekwencji.
Wczesna interwencja jako jedno z zadań profilaktyki jest obszarem zainteresowania różnych dziedzin – medycyny, psychologii, neurologopedii, w tym również pedagogiki specjalnej. Dotyczy ona świadomego wielospecjalistycznego i systemowego oddziaływania, którego celem jest zastosowanie medycznych i rehabilitacyjnych sposobów pobudzenia dziecka (najczęściej w wieku od 0 do 6 lat) od momentu wykrycia pierwszych sygnałów zaburzeń i nieprawidłowości rozwojowych. Można ją utożsamić z całokształtem działań rehabilitacyjnych skierowanych na dziecko wraz z pewnymi formami poradnictwa i wsparcia rodziców dziecka. Centralne zamierzenie jest tu zorientowane na tworzenie takich warunków, które będą jak najlepsze z punktu widzenia optymalnego rozwoju dziecka niepełnosprawnego lub zagrożonego niepełnosprawnością oraz wsparcia rodziców w odnalezieniu się w tej nowej i bardzo problematycznej sytuacji. Warto tu szczególnie podkreślić, że według wielu badań oddziaływania terapeutyczne skierowane na dzieci bez udziału rodziców nie będą przynosić zadowalających rezultatów. Dlatego też skuteczność terapii jest silnie uzależniona od obecności i działań podejmowanych przez samych rodziców. Dziecko musi mieć poczucie, że rodzice są z nim i wspierają je w każdej sytuacji. Z drugiej strony rodzice powinni mieć także stałą okazję do poszerzania swojej wiedzy i kompetencji związanych z terapią i rehabilitacją dziecka. Próbując w tym miejscu zwięźle określić wczesną interwencję, można odnieść się do definicji, w której została ona określona jako „(...) szereg wielospecjalistycznych oddziaływań diagnostycznych i terapeutycznych, podjętych w stosunku do dziecka i jego rodziny, mających na celu jak najszybsze wykrywanie trudności rozwojowych i minimalizowanie ich tak, aby dziecko uzyskało możliwie najlepszy dla niego rozwój w sferze ruchowej, intelektualnej, emocjonalnej i społecznej”.
Wczesna interwencja jako swego rodzaju oddziaływanie medyczno-rehabilitacyjno-terapeutyczne jest zatem częścią szerszego kompleksu specjalistycznej i skoordynowanej pomocy, w skład którego wchodzi również tzw. wczesne wspomaganie rozwoju, gdzie na plan pierwszy wysuwa się pomoc rewalidacyjno-wychowawcza oraz oddziaływanie psychologiczne i pedagogiczne na dziecko i jego rodziców. Niemniej jednak można uznać, że wczesna interwencja jest swego rodzaju pojęciem węższym i oznacza szczególną drogę wspomagania. Jak zauważa G. Walczak, o ile każde wspomaganie rozwoju może być związane z interwencją, o tyle nie każda interwencja może być uznana za wspomaganie.
Ten typ interwencji odnosi się również do trzech zasadniczych faz profilaktyki uwzględnianych zarówno w medycynie, jak i w pedagogice specjalnej: 

  • fazy pierwszorzędnej, w której dąży się do wyeliminowania czynnika patogennego, 
  • fazy drugorzędnej, określającej sytuację, w której czynnik patogenny nie został wyeliminowany, jednak wczesne jego wykrycie jest zasadnicze w niedopuszczeniu do wystąpienia zaburzeń bądź odchyleń od normy, 
  • fazy trzeciorzędnej, w której istnieje zarówno czynnik patogenny, jak i odchylenia od normy, a dalsze zadania odnoszą się do niwelowania negatywnych skutków tego stanu poprzez podejmowanie zintegrowanych działań medycznych, psychologicznych i pedagogicznych. 

Wczesna interwencja obejmuje zasadniczo zbiór różnych medycznych oddziaływań skierowanych na dziecko, u którego stwierdza się zaburzenia bądź istnieje podejrzenie ich wystąpienia. Należą do nich np.:

  • mózgowe porażenie dziecięce i inne ograniczenia ruchowe,
  • niepełnosprawność umysłowa, która może mieć różną etiologię, włączając tu wady genetyczne, uszkodzenia okołoporodowe, przewlekłe choroby dziecięce oraz czynniki środowiskowe,
  • zaburzenia ujawniające się po przebytych przez dziecko przewlekłych chorobach o genezie wirusowej i bakteryjnej,
  • zaburzenia zachowania (nadpobudliwość psychoruchowa, agresywność, nadmierna lękliwość),
  • zaburzenia psychiczne,
  • dysfunkcje narządów zmysłów (wzroku, słuchu, zaburzenia sprzężone),
  • rozległe zaburzenia rozwojowe typu autyzm.

Cele działań w obszarze wczesnej interwencji mają dwojaki charakter – w zależności od tego, czy skierowane są na dziecko, czy też na jego rodzinę. W przypadku dziecka można mówić o takich celach, jak:

  • poprawa stanu zdrowia i sposobu funkcjonowania w poszczególnych obszarach,
  • zapobieganie występowaniu i/lub pogłębianiu się niepełnosprawności w toku rozwoju dziecka,
  • pomoc w diagnozowaniu i wykorzystywaniu mocnych stron dziecka,
  • pomoc w osiąganiu przez dziecko jak największej niezależności i samodzielności,
  • umożliwianie dziecku uczestnictwa w życiu społecznym, interakcji z rówieśnikami oraz dostępu do edukacji,
  • w przypadku dzieci z niepełnosprawnością sprzężoną wzmacnianie ich umiejętności komunikacyjnych, zapobieganie pogłębianiu się deficytów i neutralizowanie ich, eliminacja zachowań utrudniających pracę opiekuńczo-wychowawczą z dzieckiem oraz jego społeczne funkcjonowanie,
  • aktywizowanie potencjału rozwojowego dziecka, bardzo ważnego z punktu widzenia poprawy jego stanu zdrowia, rozwoju społeczno-emocjonalnego oraz funkcjonowania w poszczególnych sferach rozwojowych,
  • podnoszenie przyszłych szans dziecka na edukację, przygotowanie zawodowe i możliwości podejmowania pracy.

Biorąc pod uwagę równie ważne cele, które są adresowane do rodziców, należy wyróżnić przede wszystkim:

  • udzielanie pomocy w sytuacji kryzysu wywołanego niepełnosprawnością dziecka, neutralizowanie ich szoku i długotrwałego stresu po urodzeniu dziecka niepełnosprawnego lub zagrożonego niepełnosprawnością,
  • pomoc w nabywaniu i systematycznym poszerzaniu rodzicielskich kompetencji w zakresie terapii i rehabilitacji wraz z oferowaniem udziału w różnych programach terapeutycznych i rehabilitacyjnych,
  • pomaganie w rozumieniu dziecka i jego specyficznych potrzeb,
  • mobilizowanie i motywowanie rodziców do prowadzenia aktywnego życia społecznego i zawodowego w sytuacji pojawiania się podatności na izolację, wycofanie i eskapizm,
  • pomaganie w procesach budowania więzi emocjonalnych pomiędzy dzieckiem i jego rodzicami.

Wczesna interwencja jest fundamentalna w kontekście jak najszybszego rozpoznawania problemów w rozwoju dziecka oraz obejmowania go właściwą opieką. Jest to zasadniczo trudna, a nawet niemożliwa do pominięcia szansa, jeśli nie na całkowite pokonanie występujących problemów i trudności rozwojowych, to przynajmniej na istotne ich zminimalizowanie. Bez wątpienia zastosowanie wczesnej rehabilitacji może w znaczącym stopniu zmniejszyć ryzyko narażenia dziecka na różne opóźnienia rozwoju, bowiem pozwala ono na wczesne zapewnienie mu odpowiedniej stymulacji wraz z odpowiednią adaptacją środowiska do jego rozwoju. Z drugiej strony pełni także funkcję leczniczą, w szczególności w stosunku do dzieci częściowo upośledzonych, umożliwiając im osiąganie w miarę normalnego procesu rozwoju bądź zapobieganie pogłębianiu się obecnych już wad i deficytów. W końcu wczesna interwencja ma duże znaczenie w kontekście zmniejszania ubocznych skutków upośledzenia dziecka. Jej zastosowanie może zapobiegać nie tylko pogłębianiu się opóźnień rozwojowych, ale także powstawaniu nowych deficytów, generowanych przez istniejące upośledzenia. 
Niemniej jednak skierowane na rodziców cele wczesnej interwencji, a co za tym idzie – często korzyści z niej płynące są dużo szersze i znacząco wykraczają poza aspekt medyczny i rehabilitacyjny zorientowany na dziecko. Ten rodzaj wczesnej rehabilitacji może okazać się niezwykle korzystny w niesieniu wielowymiarowej pomocy rodzicom zmagającym się z problemem niepełnosprawności dziecka. Rodzice dzieci niepełnosprawnych mogą bowiem budować negatywne mechanizmy obronne wynikające z doznania szoku i zaprzeczania zaistniałej sytuacji, co zasadniczo utrudnia zarówno wgląd w sytuację, funkcjonowanie całej rodziny, jak i podejmowanie odpowiednich działań terapeutycznych i wychowawczych w stosunku do dziecka. Stąd też, jak zauważa B. Cytowska, „(...) niebagatelne korzyści wynikające z realizacji programu wczesnej interwencji z udziałem matek i ojców wiążą się właśnie z relacjami między członkami rodziny. Otóż dzięki włączeniu się do terapii rodzice lepiej poznają dziecko, dostrzegają jego możliwości, dostosowują do tego swoje wymagania i oczekiwania. W ten sposób budują i rozwijają kompetencje rodzicielskie, dzięki którym lepiej poradzą sobie w sytuacji wydłużającego się procesu rehabilitacji”. Niezmiernie istotną kwestię stanowi zatem złagodzenie negatywnych emocji i wzbudzenie tych pozytywnyc...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy