Dołącz do czytelników
Brak wyników

Cykl z ekspertem PWN

16 marca 2018

NR 32 (Grudzień 2017)

Wszystko o rozwoju motoryki małej u dzieci w wieku przedszkolnym

0 340

Pionowa postawa ciała i całkowite przejęcie funkcji lokomocyjnych przez kończyny dolne daje człowiekowi ogromne możliwości wykorzystania kończyn górnych. Mogą one, podobnie jak kończyny dolne, pełnić funkcje podporowe, ale ich kluczowe zadanie to precyzyjne ruchy rąk, tzw. motoryka mała.

Człowiek, przychodząc na świat, nie potrafi korzystać jeszcze z tych funkcji. Pełen wachlarz podporów i chwytów osiąga około 12. miesiąca życia. A to tylko początek, ponieważ potrzebuje kolejnych kilku lat, żeby te umiejętności rozwijać. Dopiero około 6. roku życia człowiek osiąga pełną dojrzałość ruchów palców, choć i to nie zwalnia go z konieczności dalszego doskonalenia precyzji i złożoności ruchów rąk, tak bardzo potrzebnych do czynności z zakresu samoobsługi, interakcji społecznych, zabaw czy w końcu nauki pisania. Pobyt w przedszkolu przypada właśnie na ten czas „dojrzewania” motoryki małej, a jednocześnie jest ważnym etapem przygotowującym do wyzwań, jakie w tym zakresie stawia przed dziećmi okres wczesnoszkolny.

Ciało człowieka ma niesamowitą i jednocześnie bardzo skomplikowaną budowę. Wszystkie narządy i układy oddziałują wzajemnie na siebie – żeby każdy z nich mógł pracować prawidłowo, potrzebna jest homeostaza całego organizmu. Tak też jest w przypadku rąk i ich precyzji. Wymaga ona ogromu pracy – nie tylko ręki. Żeby ręka, czyli dystalna część kończyny górnej, mogła dobrze spełniać swoje zadanie, muszą sprawnie działać również inne części ciała: przedramię, staw łokciowy, ramię, obręcz barkowa i tułów. Wystąpienie jakiejkolwiek nieprawidłowości w tym ciągu w zakresie budowy i/lub funkcji biernego (kości i stawy) lub czynnego (mięśnie i układ nerwowy) narządu ruchu może ograniczyć możliwości motoryczne ręki. Z tego powodu, rozpoczynając naukę i doskonalenie motoryki małej, należy mieć na uwadze możliwości i jakość pracy nie samej ręki, ale całej kończyny górnej i tułowia. Problemy i brak postępów, mimo regularnej pracy, są wskazaniem do bliższego przyjrzenia się funkcjonowaniu narządu ruchu. Dla przykładu zastanówmy się, co dzieje się w przypadku słabej stabilizacji centralnej tułowia. Osłabiony tułów stanowi wówczas słabe oparcie dla kończyny górnej. Napięcie mięśniowe zamiast gromadzić się w centrum ciała i dawać możliwość swobodnej pracy dla rozluźnionej kończyny górnej, przenosi się na jej dystalną część. W wyniku tego otrzymujemy zaciśniętą rękę, mocny docisk ręki do podłoża i zaburzenie koordynacji i precyzji ruchów. W takiej sytuacji należałoby skierować dziecko na konsultację do fizjoterapeuty, który rozpocznie pracę od usprawniania tułowia. 

Poza indywidualnymi przypadkami, wymagającymi współpracy specjalistów, także podczas zajęć przedszkolnych możemy proponować dzieciom ćwiczenia, mające na celu znormalizowanie napięcia mięśniowego i przygotowanie kolejnych części narządu ruchu do stabilizacji podczas pracy ręki. Jeżeli mamy taką możliwość, warto tak ułożyć plan dnia, aby zajęcia z zakresu motoryki małej odbywały się zaraz po zajęciach ruchowych, wówczas możemy pominąć ćwiczenia przygotowujące. W zależności od czasu i możliwości możemy proponować jedno lub kilka ćwiczeń z każdej podgrupy (jeżeli wykonujemy wszystkie, warto zachować podaną kolejność). Ćwiczenia możemy wykonywać zaraz przed zadaniami doskonalącymi precyzyjne ruchy rąk, ale także niezależnie, jako pozytywne przerywniki w pracach stolikowych. Dostarczają one dużo bodźców przedsionkowych i proprioceptywnych, których niedostatek może znacznie utrudniać próby skoncentrowania się na precyzyjnych pracach rąk. W pierwszej kolejności wykonujemy ćwiczenia mięśni tułowia, w drugiej zajmujemy się obręczą barkową. 

Ćwiczenia przygotowujące tułów

„Zamrożone stopy”
    
Pozycja wyjściowa: Dzieci dobierają się w pary. Kładą się naprzeciwko siebie na plecach, tak aby ich stopy stykały się podeszwami, przy zgiętych do kąta prostego stawach kolanowych.
    
Ćwiczenie: Jedna osoba stara się poruszyć stopami drugiej osoby. Ruch może być wykonany na boki, w górę lub w dół. Druga osoba stara się do tego nie dopuścić i utrzymuje stopy w jednym miejscu, tak jakby były „zamrożone”. Dzieci nie powinny siłować się, spychając stopy w stronę twarzy osoby współćwiczącej. Po kilku próbach role się zmieniają. 

Stopniowanie trudności: W trudniejszej wersji dzieci stoją w parach naprzeciwko siebie. Zamieniamy kończyny dolne na proste kończyny górne wyciągnięte przed klatkę piersiową. Dzieci stykają się dłoniową częścią ręki.

„Koń i karoca”
    
Pozycja wyjściowa: Dzieci dobierają się w pary. Jedna osoba przyjmuje pozycję klęku podpartego (pozycję czworaczą) 
i wciela się w rolę konia. Druga osoba staje za koleżanką/kolegą, układa ręce z przodu na miednicy osoby współćwiczącej i przyjmuje rolę karocy. 
    
Ćwiczenie: Koń ciągnie karocę. Zadaniem pierwszej osoby jest poruszanie się do przodu naprzemiennymi ruchami kończyn górnych i dolnych (czworakowanie). Druga osoba utrudnia to przemieszczanie się, zapierając się poprzez stałe ciągnięcie za miednicę w tył. Pierwsza osoba z pary przemieszcza się, pokonując stawiany opór. 

„Rakieta, samolot, superman”
    
Pozycja wyjściowa: Dzieci leżą na brzuchu, kończyny górne leżą na podłożu nad głową. 
    
Ćwiczenie: Na hasło opiekuna dzieci przyjmują następującą pozycję ciała: kończyny górne i dolne uniesione delikatnie nad podłoże, głowa uniesiona, oczy patrzą w podłoże, dodatkowo kończyny górne ułożone w zależności od hasła; rakieta – ręce ułożone w strzałkę, samolot – kończyny górne wyciągnięte do boku, superman – jedna kończyna górna wyciągnięta nad głową, a druga wzdłuż tułowia, naprzemiennie. Dzieci utrzymują przyjętą pozycję, licząc głośno do pięciu, i odpoczywają, czekając na kolejne hasło.

„Lodowisko” 
 

Pozycja wyjściowa: Dzieci leżą na brzuchu na kocyku, na śliskiej podłodze. 
    
Ćwiczenie: Zadaniem dzieci jest odpychanie się rękami od podłogi i przesuwanie razem z kocykiem w różnych kierunkach, jak po lodowisku. 

Ćwiczenia przygotowujące obręcz barkową i całą kończynę górną

„Leniwe żyrafy”

Pozycja wyjściowa: Dzieci podpierają się na przedramionach w leżeniu na brzuchu. Stawy łokciowe powinny być delikatnie wysunięte przed stawy ramienne. 

Ćwiczenie: Leniwe żyrafy leżą na trawie i wyciągając swoje długie szyje, próbują zjeść liście z drzew. Zadaniem dzieci jest wciskanie stawów łokciowych i przedramion w podłoże, a czubkiem głowy ciągnięcie do sufitu. W wyniku tego działania uzyskamy obniżenie obręczy barkowej, „wydłużenie” szyi i aktywny podpór. 

„Taczki”

Pozycja wyjściowa: Dzieci dobierają się w pary. Jedna osoba przyjmuje pozycję klęku podpartego (pozycję czworaczą). Druga chwyta za kończyny dolne koleżanki/kolegi z pary i unosi je do góry (tzw. taczki). 
    
Ćwiczenie: Taczki wożą cegły na budowę albo warzywa na targ… Zadaniem dzieci jest przemieszczanie się na rękach w różnych kierunkach. 

„Obrona skarbu”

Pozycja wyjściowa: Dzieci ustawione są w szeregu przodem do ściany z wyciągniętymi przed siebie kończynami górnymi. Naprzemiennie ustawione są dzieci oznaczone kolorem zielonym i czerwonym. Na ścianie wisi przytrzymywana z dwóch stron przez opiekunów płachta materiału. Ręce dzieci ułożone są płasko na materiale.
    
Ćwiczenie: Opiekunowie próbują wyciągnąć materiał-skarb, ciągnąc w różne strony, jednocześnie dając komendę, która drużyna broni przed wyciągnięciem – „zieloni” czy „czerwoni”. Dzieci nie mogą chwytać za materiał, mogą jedynie dociskać go całą powierzchnią dłoniową ręki, przy wyprostowanych stawach łokciowych.

 

***

Kolejną sprawą, o której musimy pamiętać przed rozpoczęciem ćwiczeń z zakresu motoryki małej, jest prawidłowa pozycja ciała. Najlepsze nawet ćwiczenia nie pomogą, jeżeli pozycja ciała będzie uniemożliwiała prawidłowe funkcjonowanie poszczególnych jego elementów. Warto zadbać o miejsce pracy – dobór odpowiedniej wysokości krzeseł i stolików, które ułatwią przyjęcie i utrzymanie prawidłowej pozycji siedzącej. Należy pamiętać o:

  • pełnym i symetrycznym obciążeniu miednicy (guzów kulszowych),
  • oparciu pleców poniżej łopatek – do wysokości dolnych kątów łopatek, z podparciem odcinka lędźwiowego kręgosłupa,
  • ustawieniu głowy w linii tułowia,
  • kończynach dolnych zgiętych w stawach kolanowych i biodrowych (ok. 90°),
  • sprawdzeniu, czy siedzisko krzesła nie uciska okolicy podkolanowej,
  • sprawdzeniu, czy linia kolan znajduje się poniżej linii bioder,
  • sprawdzeniu, czy między kolanami a blatem jest prześwit, tak żeby można było swobodnie poruszać nogami,
  • stopach ustawionych symetrycznie i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy