Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

5 lipca 2018

NR 16 (Kwiecień 2016)

Temperament w przedszkolu

0 418

Po kilku tygodniach od końca wakacji nauczyciel nowej grupy przedszkolnej może już wstępnie poznać sposób funkcjonowania „swoich” dzieci. Widzi, że Zosia chce wszystkimi rządzić i naśladuje „ciocię”, Janek najbardziej lubi przeglądać książeczki i układać puzzle, a Piotruś lubi wszystkich rozśmieszać i wymyśla „szalone” zabawy, w które wciąga większość kolegów. Z kolei Kasia nie przepada za zabawami ruchowymi, za to godzinami może przebierać lalki – samotnie lub z wybraną koleżanką. Każde z tych dzieci zachowuje się tak, żeby zaspokoić swoje potrzeby. Od urodzenia były bardzo różne – z indywidualnym zapotrzebowaniem na bodźce, kontakty towarzyskie, z różną wrażliwością. Takie cechy psychiki człowieka, zdeterminowane w dużej mierze biologicznie, nazywamy temperamentem. 

Już w starożytności powstał stworzony przez Hipokratesa podział ludzi na cztery rodzaje, według określonego temperamentu: sangwiników, choleryków, melancholików i flegmatyków. Współczesna psychologia oferuje nieco inne kategorie i różne podziały, jednak obserwacje sprzed tysięcy lat pozostają aktualne do dzisiaj i pozwalają na lepsze zrozumienie funkcjonowania dziecka w danej grupie czy we własnej rodzinie. 

Kilka faktów na temat temperamentu:

  • Temperament ulega pewnym zmianom pod wpływem środowiska i sposobów wychowywania dziecka, jest jednak mocno uwarunkowany przez cechy biologiczne. 
  • Każdy typ temperamentu ma swoje mocne i słabe strony. 
  • Pomagając maluchowi w rozwoju, należy brać pod uwagę jego cechy wrodzone i nie starać się ich zmienić, a jedynie nauczyć go, jak sobie z nimi radzić. Niektóre cechy ulegają wzmocnieniu lub stonowaniu w trakcie dorastania – np. dziecko wybuchowe staje się spokojniejsze, zaś dziecko nieśmiałe – bardziej otwarte na ludzi.
  • Próby zmiany temperamentu, dopasowania dziecka do własnych oczekiwań opiekuna lub brak akceptacji z powodu wrodzonych cech przez osoby znaczące, prowadzi zazwyczaj do poważnych zaburzeń psychicznych lub ukształtowania się nieprawidłowej osobowości.
  • Rodzic lub nauczyciel powinien mieć świadomość, jaki rodzaj temperamentu sam reprezentuje, i świadomie kształtować w sobie akceptację dzieci o różnych cechach.

Charakterystyka poszczególnych typów temperamentu

Mały sangwinik

Dziecko o temperamencie sangwinika najbardziej lubi wesołą zabawę w gronie rówieśników. Wyjątkowo trudno mu zabrać się za zadanie, które wydaje się nudne i nie jest związane z działaniem w większym gronie. Takie dziecko „zapomina” o tym, do czego się zobowiązało. Skłania innych, by wykonali pracę za niego lub wyszukuje przeróżne wymówki. Można mu ułatwić wdrożenie się do obowiązków przez uatrakcyjnianie zadań oraz przydzielanie obowiązków wymagających działania w grupie. Sprzątanie może stać się wyścigiem (trzeba skończyć, zanim skończy się grana melodia) lub zabawą w robota, który zgarnia wszystkie zabawki z ziemi i przenosi je we właściwe miejsce. 

Dziecko sangwinik często jest obdarzone dużym wdziękiem i potrafi bardzo sprytnie manipulować dorosłymi tak, by ominąć niechciane zadania i zająć się zabawą.

Mały choleryk 

Dziecko o temperamencie choleryka intensywnie przeżywa negatywne emocje – złość, frustrację, rozczarowanie. Pragnie grać pierwsze skrzypce, a nie zawsze posiada zdolności przywódcze. Próbuje wszystkim narzucić swoją wolę, więc złości się i buntuje, gdy inni nie chcą mu się podporządkować. Jest ambitne, ma dużą potrzebę sukcesu, toteż głęboko przeżywa porażki w kontaktach społecznych, w nauce i zabawie. Można nauczyć go radzenia sobie ze złymi emocjami przez systematyczne omawianie trudnych sytuacji, gdy emocje już opadną. Uczymy dziecko, że każde uczucie jest w porządku, natomiast z przykrymi emocjami można sobie poradzić na wiele sposobów. Wybieramy z dzieckiem takie, które przynoszą ulgę, a nikogo nie krzywdzą. Można omówić te tematy i sposoby z dzieckiem, a następnie poprosić je, by przekazało tę wiedzę grupie, potraktować je jako eksperta od złości.

Dzieciom sangwinikom i cholerykom można powierzyć role pełne głośnej ekspresji i interakcji. Dzieci melancholicy i flegmatycy mogą otrzymać role atrakcyjne i widowiskowe, ale niewymagające działań wbrew sobie. 

Mały melancholik 

Dziecko melancholik ma skłonności do martwienia się o różne rzeczy. Jego bogata wyobraźnia podsuwa mu różne czarne myśli i scenariusze. Często jest niepewne siebie, a jednocześnie ma trudność z wyrażeniem własnych uczuć, nawet wobec osób najbliższych. Takie dziecko szczególnie potrzebuje codziennych rytuałów i stałego rytmu dnia oraz przygotowania do wszelkich zmian. Nie należy lekceważyć jego zmartwień, ale raczej starać się natchnąć optymizmem przez odpowiednio dobrane bajki terapeutyczne, emanowanie spokojem i stanowczością.

Mały flegmatyk

Dziecko flegmatyk lubi mieć spokój i ciszę. W kontaktach z rówieśnikami właśnie dla „świętego spokoju” często ustępuje lub w ogóle nie wyraża swoich potrzeb, nie proponuje pomysłów, nie inicjuje zabaw. Bywa, że bezrefleksyjnie wypełnia polecenia kolegi czy koleżanki. Aby pomóc dziecku, zwracamy uwagę na to, że ważne jest to, co ono myśli i czuje. Często pytamy je o zdanie, zachęcamy do podzielenia się pomysłami. Uczymy mówić „nie”. Mocną stroną flegmatyka jest zazwyczaj zdrowy rozsądek i obowiązkowość.

Temperamentalna wieża Babel

Jak nauczyciel może wykorzystać swoją wiedzę dotyczącą rodzajów temperamentu do jak najlepszego prowadzenia grupy? Pierwszym zadaniem jest zbadanie sytuacji – jakie są proporcje różnych rodzajów usposobienia w mojej grupie? Czy tak wiele konfliktów i wybuchów złości nie wynika z faktu, że większość dzieci ma w sobie coś z choleryka? Znajomość grupy pozwoli odpowiednio dobrać zabawy i stosować je z różną częstością – w zależności od potrzeb danej gromadki. Nauczyciel często zawierza swojej zawodowej intuicji, jednak w razie poważniejszych problemów warto dokładniej przeanalizować sytuację. 

Nie potrzeba skomplikowanych testów, wystarczy odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

  • Które dzieci z grupy zdecydowanie lubią bawić się w większym gronie i przewodzić? (sangwinicy i cholerycy).
  • Które z tych dzieci wyraźnie próbują dominować w zabawie, często są niezadowolone i trudno je uspokoić? (cholerycy).
  • Które z pozostałych dzieci wydają się szczególnie wrażliwe, lękowe, niepewne siebie, za to obdarzone bogatą wyobraźnią? (melancholicy).
  • Czy pozostałe dzieci przejawiają cechy podobne do temperamentu flegmatyka? A może są w grupie dzieci, które nie pasują do żadnego typu temperamentu?
  • Czy może prezentują zachowania mogące być przejawem zaburzeń rozwojowych?

Mając obraz grupy, możemy spróbować tak dobierać codzienne zabawy i aktywności, żeby zapewnić dzieciom najlepsze warunki do rozwoju. 


Zabawy odpowiednie dla dzieci o różnych rodzajach temperamentu

Teatrzyki

Miniprzedstawienia są świetnym sposobem na umożliwienie każdemu z dzieci, niezależnie od posiadanego temperamentu, zaprezentowania swoich możliwości, poczucia się kimś ważnym, odegrania znaczącej roli, bycia częścią większej całości. Zapewni to dzieciom odpowiednie dopasowanie ról. Dzieciom sangwinikom i cholerykom można powierzyć role pełne głośnej ekspresji i interakcji. Dzieci melancholicy i flegmatycy mogą otrzymać role atrakcyjne i widowiskowe, ale niewymagające działań wbrew sobie. Na przykład spokojne, ciche dziecko może otrzymać rolę wędkarza, który przez całą sztukę siedzi nad jeziorem i łowi ryby, dziecko melancholik może być ptakiem, który przelatuje od czasu do czasu przez scenę. Dzieci zbyt nieśmiałe mogą pełnić funkcje pomocnicze w wystawianiu przedstawienia, np. „garderobianej” pilnującej elementów stroju, managera ozdabiającego zaproszenia dla rodziców itp.

Zabawy ruchowe

Zabawy są lubiane przez większość dzieci i służą ich rozwojowi. Należy zadbać o to, aby organizować zabawy dla dzieci o różnych typach temperamentu.

Swobodna ekspresja ruchowa – w zabawach tanecznych lub gdy dzieci udają różne zwierzątka – pozwoli się odnaleźć zarówno dzieciom cichym i spokojnym, które nie lubią być w centrum uwagi, jak i małym sangwinikom.

Zawody zręcznościowe – gdy pojawia się element rywalizacji i możliwość sukcesu lub porażki – umożliwią cholerykom odnieść upragniony sukces lub zmierzyć się z porażką. Również pozostałe dzieci mają okazję kształtować odporność emocjonalną.

Gimnastyka – gdy dziecku może sprawiać przyjemność rytmiczne powtarzanie tych samych ruchów oraz dokładne ich odzwierciedlanie – jest szczególnie lubiana przez dzieci o temperamencie melancholika.

Zabawy orientacyjno-porządkowe oraz zabawy integracyjne – mogą pomóc małemu flegmatykowi przełamać nieufność i skupić uwagę na świecie zewnętrznym. Wszystkim dzieciom dają poczucie sukcesu i przynależności do grupy, pozwalają wykazać się refleksem.

Niektórym dzieciom, przyzwyczajonym do stymulacji licznymi bodźcami, bardzo trudno jest na początku pozostać na swoim miejscu: wiercą się, przemieszczają, 
zaczepiają kolegów. Należy cierpliwie powtarzać ćwiczenia, a po pewnym czasie zauważymy ich korzystny wpływ na całą grupę. 

Zabawy relaksacyjne 

Dzieci angażuje się w nie w różnym stopniu. Niektórym dzieciom, przyzwyczajonym do stymulacji licznymi bodźcami, bardzo trudno jest na początku pozostać na swoim miejscu: wiercą się, przemieszczają, zaczepiają kolegów. Należy cierpliwie powtarzać ćwiczenia, a po pewnym czasie zauważymy ich korzystny wpływ na całą grupę. Dzieci towarzyskie i otwarte uczą się wyciszać i zwracać większą uwagę na sygnały płynące z własnego ciała. Dzieci zamknięte w sobie, lękliwe mogą odpocząć i cieszyć się spokojem i poczuciem bezpieczeństwa. Uwaga: jeżeli dziecko w zabawie nie chce zamknąć oczu (bo może mu się to wydawać zagraża...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy