Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem pedagoga

10 listopada 2020

NR 60 (Listopad 2020)

Stymulowanie aktywności muzycznej dziecka przedszkolnego
w środowisku rodzinnym – analiza wyników badań

16

Nie ulega wątpliwości, że muzyka znacząco wzbogaca życie i osobowość dziecka. Z jednej strony człowiek w sposób naturalny potrafi reagować na muzykę, takie fenomeny jak percepcja rytmu i bodźców dźwiękowych kształtują się bowiem już w życiu prenatalnym. Z drugiej zaś strony w ciągu życia oraz poszerzania doświadczeń społecznych jednostka nabywa wrażliwości na muzykę, uczy się jej przeżywania, dostrzegania jej piękna i rozmaitych aspektów estetycznych, korzystania z dorobku rodzimej i światowej kultury muzycznej oraz twórczego udziału w życiu muzycznym danej społeczności.

Stąd też niezwykle ważne jest to, aby już od najmłodszych lat zaszczepiać dzieciom wrażliwość na muzykę, zwłaszcza że oddziaływania muzyczne posiadają spory i niekwestionowany potencjał wspierania ogólnego rozwoju psychofizycznego najmłodszych. W szczególności wiek przedszkolny bywa często portretowany w literaturze jako ten okres w życiu jednostki, kiedy znaczącemu poszerzeniu ulegają możliwości muzycznego oddziaływania na jej życie i rozwój, a samo muzyczne aktywizowanie dziecka poprzez zabawę i ćwiczenia przyczynia się do rozwijania jego wrodzonych talentów i zdolności muzycznych. Wiele badań empirycznych pokazuje, jak wiele korzyści przynosi dziecku jego wczesne umuzykalnianie, dzięki takim formom aktywności, jak m.in. śpiew, zabawy rytmiczne, taniec, gra na instrumentach, słuchanie muzyki oraz wspieranie rozwoju własnej twórczości muzycznej dziecka.

POLECAMY

W artykule tym chciałbym przedstawić wyniki badań przeprowadzonych w 2018 r. na próbie 120 rodziców dzieci w wieku przedszkolnym.

Opinie badanych rodziców na temat roli muzyki i wychowania muzycznego w życiu dzieci przedszkolnych

Dzięki odpowiednio prowadzonym zajęciom umuzykalniającym podopieczni nie tylko mogą uzyskać możliwość rozwijania swojego wrodzonego potencjału i uzdolnień muzycznych rozumianych w kategoriach rozwoju muzycznego, ale również ogólnie wspomagany jest ich cały rozwój psychofizyczny, ze szczególnym uwzględnieniem wsparcia rozwoju poznawczego, emocjonalnego i społecznego, pozwalającego im na podejmowanie inicjatywy jako jednego z najbardziej kluczowych zadań rozwojowych w tym wieku. Jeśli zatem owe dobroczynne związki, jakie zachodzą pomiędzy oddziaływaniami muzycznymi a rozwojem dziecka, są dostrzegane i uświadamiane przez rodziców, można przewidywać, że rodzice również powinni w jakimś zakresie angażować się w muzyczne aktywizowanie dziecka w środowisku domowym, a przynajmniej dostrzegać fundamentalną rolę edukacji przedszkolnej w tym zakresie. 

Zgodnie z przewidywaniami, zdecydowana większość badanych rodziców zgodziła się z poglądem, iż dbałość o właściwy rozwój muzyczny dziecka przedszkolnego, a zatem pewne ukierunkowywanie tego rozwoju poprzez zespół oddziaływań wychowawczych świadomie podejmowanych przez dorosłych, jest znacząca dla jego przyszłości (93,4%). Co istotne, żaden z respondentów nie wybrał odpowiedzi zaprzeczającej. Jedynie 6,6% wyraziło pewne wątpliwości („trudno powiedzieć”). Mniej więcej identyczny rozkład rezultatów uzyskano dla opinii na temat potrzeby prowadzenia w przedszkolu zajęć umuzykalniających, chociaż odsetek odpowiedzi niejednoznacznych był tu nieco większy (8,8%). Można również dostrzec tu pewną korelację, ponieważ wszyscy badani, którzy wybrali odpowiedź niejednoznaczną w przypadku opinii na temat dbałości o rozwój muzyczny jako istotnej determinanty przyszłości dziecka, wybierali taką samą niejednoznaczną odpowiedź w przypadku opinii na temat potrzeby prowadzenia zajęć umuzykalniających w przedszkolu. 

Respondentów zapytano następnie o korzyści rozwojowe, jakie ich zdaniem przynosi dbałość o rozwój muzyczny małego dziecka. Rezultaty te pokazują, że ankietowane matki i ojcowie w największym stopniu są skłonni w muzycznych oddziaływaniach wychowawczych dostrzegać możliwość rozwijania muzykalności, umiejętności i zdolności muzycznych dziecka, a więc tego, co wiąże się z wąsko pojmowanym rozwojem muzycznym jako sposobem muzycznego kształcenia dziecka i wspomagania rozwoju jego osobistego potencjału muzycznego. Na tę korzyść wskazało niemal trzy czwarte ogółu badanych. Pozostałe korzyści wybierano relatywnie rzadziej, chociaż nieznacznie ponad połowa respondentów była skłonna łączyć rozwój muzyczny z profitami w zakresie rozwoju pamięci, wyobraźni i spostrzegawczości (59,3%), a zatem elementami szerzej pojmowanego rozwoju intelektualnego dziecka. Ponad co trzeci badany wskazał na rozwój mowy i wzrost ogólnej wrażliwości, co piąty – na wyrabianie smaku estetycznego, niewiele zaś mniej – na rozwój myślenia. Najmniej korzyści dostrzegano dla rozwoju fizycznego dziecka (13,2%). 

Okazuje się, że respondenci byli w większości skłonni do przenoszenia odpowiedzialności za wczesny rozwój muzyczny dziecka na przedszkole (60,4%), jednak nieznacznie ponad co trzecia osoba za priorytetowych aktorów tych procesów uznała rodziców. Żaden z respondentów nie wskazał tu innych możliwości. Pokazuje to, że zarówno instytucja przedszkolna, jak i rodzice są widziani w zasadzie jako jedyne środowiska wychowania muzycznego przedszkolaków, istnieje jednak wyraźna tendencja do postrzegania przedszkola jako środowiska bardziej odpowiedzialnego niż dom rodzinny, reprezentowany głównie przez rodziców.

Mimo że większość ankietowanych rodziców stwierdziła, że to właśnie przedszkolu należy przyznać priorytetową pozycję w zakresie podejmowania działań na rzecz rozwoju muzycznego dziecka, największy odsetek z nich (63,7%) stwierdził, że muzyka rozwija u dziecka szeroko rozumiane zainteresowania muzyczne (śpiew, taniec, gra na instrumentach). Relatywnie dużo rzadziej wskazywano na sport, plastykę i zainteresowanie literaturą – odpowiedzi takie wybierało od ok. 36% do 40%. Zdecydowana większość badanych (90%) ujawniła, że jest zainteresowana rozwojem umiejętności muzycznych dziecka, a niespełna co dziesiąty wskazał na odpowiedź niejednoznaczną („trudno powiedzieć”). W tym przypadku również nie pojawiły się odpowiedzi zaprzeczające. 

Na podstawie zgromadzonych danych można postawić tezę, iż badani rodzice wyrażają pozytywne opinie na temat roli i znaczenia rozwoju oraz wychowania muzycznego dziecka przedszkolnego i są osobiście zainteresowani rozwojem jego umiejętności muzycznych. Niemniej jednak, mimo że badani ujawnili, że najchętniej rozwijają w porównaniu do innych zainteresowania muzyczne dziecka, większość z nich priorytetowe zadania w zakresie rozwoju muzycznego dziecka w wieku 3–6 lat skłonna jest przypisywać przedszkolu, a nie właśnie rodzicom.

Sposoby stymulowania aktywności muzycznej dziecka w środowisku domowym

Dom rodzinny jest pierwszym i najważniejszym środowiskiem rozwojowo-wychowawczym. Nawet jeśli w wieku przedszkolnym znaczącemu poszerzeniu ulega społeczny świat wielu dzieci przekraczających próg instytucji przedszkolnej, rodzina nie przestaje pełnić tu swojej kluczowej funkcji. W domu rodzinnym dziecko bowiem po raz pierwszy styka się z muzyką i może być szerzej włączane w przestrzeń bardziej świadomych, rodzicielskich oddziaływań muzycznych, których celem może być zarówno wspomaganie jego ogólnego rozwoju, jak i budzenie talentów i zdolności muzycznych. 
Należy wskazać, że nieznacznie ponad połowa badanych matek i ojców (blisko 53%) wskazała na wysoką częstość wspólnego śpiewania z dzieckiem, natomiast nieco mniej (41,8%) – chociaż wciąż jest to odsetek wysoki – ujawniło, że robi to rzadko. Jedynie 3,3% przyznało, że w ogóle nie angażuje się w tego rodzaju działania (wykres 1). 

Wykres 1. Uczestnictwo rodziców w śpiewaniu z dzieckiem

Prawie 64% ankietowanych rodziców stwierdziło, że uczy dziecko w domu nowych utworów, co trzeci zaś przyznał, że tego nie robi. W związku z tym respondentów poproszono o wypisanie tytułów przynajmniej trzech piosenek, których badany uczył swoje dziecko. Aż 41,3% badanych, którzy stwierdzili, że uczą dzieci piosenek w domu, pozostawiło to pytanie bez odpowiedzi albo wpisało, że w tym momencie nie pamięta tych tytułów. Z kolei pozostałe osoby z tej grupy wymieniały najczęściej piosenki typowo dziecięce („O pajacyku”, „Jadą, jadą misie”, „Był sobie król”, „Ćwierkają wróbelki”, „Jeżyk w sadzie”, „Zima, zima”, „Pszczółka Maja”, „A ja wolę swoją mamę”, „Jesteśmy jagódki, czarne jagódki”, „Kaczuszki”, „O pajączku”). Zdarzyły się również wskazania na piosenki związane ze światem dorosłych („Księżniczka”, „Bajka” i inne utwory Sylwii Grzeszczak, „Hej, naprzód marsz proletaryat!”, „Zawsze tam, gdzie ty”) oraz utwory religijne (kolędy, „Panie Jezu, Twoja radość tak nastaje”). Pojawiły się również bardziej ogólne wskazania („Głównie piosenki z telewizji”, „Z mojego dzieciństwa, czyli z lat osiemdziesiątych”, „Piosenki z filmów Disneya”).

Blisko połowa badanych (48,4%) stwierdziła, że rzadko muzykuje z dzieckiem w ten sposób, natomiast często robi to nieznacznie ponad co czwarty z nich (27,5%), co piąty zaś w ogóle nie angażuje się w tego rodzaju aktywność. W grupie osób, które ujawniły pewną częstość wspólnego muzykowania, połowa wskazała, że kontekstem dla takiej aktywności jest akompaniament do piosenki (53,8%), natomiast co piąty ankietowany wskazał na akompaniament do zabaw ruchowych. Niewiele mniej zaś zaznaczyło akompaniament do opowiadań/bajek (18,7%).

Okazuje się, że zdecydowana większość badanych nigdy nie podejmowała takich działań w stosunku do dziecka (78%), natomiast do podejmowania takich prób przyznała się tylko co piąta badana osoba (20,9%). 

Ogólnie rzecz ujmując, 94,5% badanych potwierdziło też, że zdarza się im wspólnie z dziećmi oglądać muzyczne programy telewizyjne i internetowe, przy czym nieco większy odsetek tych respondentów stwierdził, że robi to rzadko (50,5%) w porównaniu do tych, którzy wskazali na wyższą częstość (44%). Tylko 5,5% ogółu badanych ujawniło, że wcale nie angażuje się w tego rodzaju aktywność z dzieckiem. 

Łącznie 71,4% ogółu respondentów stwierdziło, że tańczy z dzieckiem, przy czym większość osób z tej grupy angażuje się w tę aktywność często (41,7%), a prawie co trzecia osoba – rzadko (29,7%). Najczęściej kontekstem takim są spontaniczne tańce do melodii i piosenek (67%), dużo rzadziej zaś zabawy taneczno-ruchowe (20,9%). 27,5% badanych przyznało, że z dzieckiem nie tańczy w ogóle.

Okazało się, że jedynie 4,4% ogółu badanych potwierdziło, że ich dziecko uczestniczy w jakichkolwiek formach dodatkowej edukacji muzycznej poza przedszkolem. W dwóch przypadkach są to prywatne lekcje gry na instrumencie oraz po jednym w odniesieniu do zajęć w ognisku muzycznym oraz do uczestnictwa w zespole tanecznym. Edukacja muzyczna w przypadku zdecydowanej większości dzieci jest zatem ograniczona do przedszkola lub ewentualnie i prawdopodobnie dużo rzadziej – do bardziej ukierunkowanych oddziaływań muzycznych, które mogą podejmować rodzice. Potwierdziłem również, że aż 96,7% badanych rodziców nie podejmuje żadnej współpracy z przedszkolem w zakresie rozwijania umiejętności muzycznych dzieci. Na odpowiedź twierdzącą wskazało jedynie 2,2% respondentów.

W końcu zapytałem respondentów o częstość bywania z dzieckiem na wydarzeniach i imprezach muzycznych (głównie przeznaczonych dla dzieci), organizowanych w szerszym środowisku społecznym. Największa częstość wskazująca na tego rodzaju oddziaływania ze strony rodziców istnieje w przypadku koncertów estradowych z muzyką przeznaczoną dla wszystkich, bez kryterium wiekowego. Nieznacznie ponad połowa badanych (57,1%) przyznała bowiem, że bywa z dzieckiem na takich koncertach często, a co trzeci z nich – rzadko. Natomiast na koncerty estradowe z muzyką dziecięcą często zabiera swoje dzieci jedynie 15,4%. Blisko 66% ujawniło, że robi to rzadko. Co trzeci badany w tej próbie stwierdził, że rzadko bywa z dzieckiem na spektaklach muzycznych dla dzieci, przy czym nieco ponad połowa respondentów (54,9%) w ogóle nie angażuje dziecka w ten typ odbioru muzyki.

Na imprezy muzyczne z występami tanecznych zespołów dziecięcych zabiera przedszkolaków zaledwie 7,7% badanych rodziców, chociaż niemal wszystkie osoby z tej grupy robią to rzadko. Aż 91,2% wcale nie umożliwia dzieciom tego rodzaju doświadczeń. Najmniejszą częstość angażowania dziecka w obręb szerszej kultury muzycznej zaobserwowałem dla bywania w filharmonii – 96,7% badanych nigdy nie bywa z dzieckiem w tym miejscu, a 2,2% robi to rzadko.

Wzory kultury muzycznej w rodzinie

Ponieważ każde środowisko rodzinne od początku zaszczepia w dzieciach pewne wzory postrzegania świata i zachowań, dostarczając im podstawowego materiału do budowania pierwszych postaw wobec otaczającej rzeczywistości, trudno nie zgodzić się z tezą, że kluczową rolę w muzycznej aktywizacji dziecka przedszkolnego powinny odgrywać również wzory kultury muzycznej obecne w domu rodzinnym. Wzory te konstytuują się m.in. na typie muzyki dominującym w danym środowisku domowym oraz zainteresowaniach i formach kontaktu z muzyką przejawianych w szczególności przez dorosłych członków rodziny. Takim wskaźnikiem może być również posiadanie instrumentów muzycznych w domu, a w jeszcze większym stopniu angażowanie się dorosłych w aktywne formy działań muzycznych (np. śpiewanie w zespołach wokalnych, granie na instrumentach muzycznych itd.).

Uzyskane wyniki badań pokazują, że najczęstszą formą aktywności muzycznej badanych rodziców jest słuchanie muzyki: w aktywność tę często angażuje się 82,4% ogółu respondentów. W dalszej kolejności rodzice wskazywali na oglądanie programów muzycznych w telewizji i w internecie, chociaż odsetek wskazań na „często” był dwukrotnie niższy (41,8%). Prawie co piąta osoba zaznaczyła, że często kolekcjonuje płyty i inne nośniki z muzyką oraz gra na instrumencie muzycznym dla przyjemności (18,7%), 14,3% z tą samą częstość czyta książki i czasopisma o tematyce muzycznej, a co dziesiąty badany ujawnił, że gra na instrumencie muzycznym w zespole instrumentalnym lub instrumentalno-wokalnym. Niewiele mniejszy odsetek często śpiewa w zespole muzycznym (8,8%) oraz tworzy muzykę (7,7%). Dość śladowe odsetki wskazań na wysoką częstość zaobserwowałem dla pozostałych aktywności, takich jak: angażowanie się w taniec amatorski, organizację życia muzycznego własnej społeczności lokalnej oraz chodzenie do opery i filharmonii. W tych ostatnich dwóch formach zaangażowania muzycznego w ogóle nie uczestniczy 90,1% badanych, 89% nie gra w zespołach muzycznych, a 82,4% nie śpiewa w zespołach wokalnych lub wokalno-instrumentalnych ani nie zdarza się im tworzyć muzyki. 

W dalszej kolejności zapytałem badanych o to, czy posiadają w domu instrumenty muzyczne. Z zaproponowanej listy mieli oni wybrać te, które znajdują się w ich gospodarstwie domowym, wraz z możliwością wpisania tych instrumentów, których lista nie zawierała. Okazało się, że blisko trzy czwarte badanych posiada w domu przynajmniej jeden instrument muzyczny (73,6%). Najpopularniejsza jest gitara (29,7%), następnie proste instrumenty perkusyjne (grzechotki, tamburyno, bębenek, janczary itd.), na które wskazał co piąty ankietowany rodzic. Keyboard znajduje się w domach 15,4% badanych, natomiast akordeon lub harmonia – w domach 13,2% badanych.

Dużo mniejszy odsetek respondentów posiada w domu pianino (6,6%) oraz skrzypce (2,2%). Natomiast 14,3% respondentów ujawniło, że posiada inne instrumenty muzyczne. W grupie tej wymieniano: harmonijkę ustną, różne rodzaje fletów, fujarek i flażoletów, okarynę, perkusję/bębny, bongosy/conga (rodzaj większych instrumentów perkusyjnych do wybijania rytmu rękoma), trąbkę i zaawansowane instrumenty klawiszowe.

Na końcu poprosiłem badanych o ocenę muzyki jako ważnej wartości w życiu ich rodziny. Blisko 87% ogółu respondentów uznało muzykę za ważną wartość dla życia rodzinnego. Wyraźnie dominowały tu oceny najwyższe (57,1% dla odpowiedzi „zdecydowanie ważna”) w porównaniu do tych umiarkowanych (29,7%). 7,7% badanych stwierdziło zaś, że muzyka jest w ich rodzinach „raczej nieważna”, a 4,4% ujawniło trudności z udzieleniem jednoznacznej odpowiedzi („trudno powiedzieć”). Z powodu przeważającego w tej próbie odsetka wskazań pozytywnych oceny te nie wpływały na wzory kultury muzycznej w środowisku rodzinnym. Rodzice cenią sobie muzykę jako ogólną wartość w podobnym stopniu, bez względu na zainteresowania i pod...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy