Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

19 lutego 2019

NR 44 (Luty 2019)

Smutek i poczucie straty
u dzieci w wieku przedszkolnym

0 31

Powszechnie uważa się, że okres dzieciństwa jest jednym z najszczęśliwszych w życiu człowieka. Dziecko oraz „jego świat” kojarzone są z radością, euforią i zadowoleniem. Z pewnością wspomniane emocje są bardzo często przejawiane przez najmłodszych, ale doświadczanie emocji przeciwnych, czyli smutku oraz przygnębienia, także współwystępuje i co ważniejsze – doświadczanie tego rodzaju emocji jest niemniej ważne. W jaki sposób można pomóc najmłodszym w rozwinięciu strategii radzenia sobie ze smutkiem oraz jak wspierać ich w różnego rodzaju nieoczekiwanych, trudnych sytuacjach?

Smutek – emocja podstawowa 

Smutek należy do emocji podstawowych. Jego doświadczanie i mimiczny obraz jest zakodowany gatunkowo w ludzkiej pamięci. Jak dowiodły badania prowadzone przez P. Ekmana1, niezależnie od kultury, tradycji i pochodzenia emocje podstawowe są tak samo identyfikowane i interpretowane, czyli niezbędne dla poprawnego funkcjonowania ludzkiego organizmu. Smutek jako emocja pełni istotne funkcje samoregulujące doświadczanie bodźca i jest naturalną odpowiedzią na jego oddziaływanie. Smutek powiązany jest z odczuwaniem rozczarowania, porażki, opuszczenia, odrzucenia czy straty. Co więcej, to on demonstruje i daje możliwość całkowitego rozładowania napięcia emocjonalnego, np. poprzez wyrażenie procesu żałoby. Sama emocja smutku jest więc pierwotnie potrzebna i sprzyja rozwojowi człowieka, jednak jej zbyt długie czy też zbyt intensywne jak na wiek doznawanie może stać się zbyt obarczające dla jednostki i prowadzić tym samym do negatywnych konsekwencji. Dzieci w wieku przedszkolnym dopiero uczą się identyfikacji i wyrażania swoich stanów emocjonalnych, dlatego tym ważniejsza jest wiedza z tego zakresu oraz prowadzenie zajęć w obrębie tej tematyki

„Wydarzenia trudne” a emocje dzieci 

Rozwód 
Rozwód należy do najbardziej stresujących wydarzeń w życiu człowieka. Badania prowadzone przez Holmesa i Rahe2, które dotyczyły wpływu zmian życiowych na funkcjonowanie jednostki, ukazały, że sam rozwód należy do „ścisłej czołówki” najbardziej stresogennych wydarzeń w życiu człowieka. Na opracowanej przez badaczy skali zajął on drugie miejsce. Rozwód, mimo iż dotyczy przede wszystkim rodziców, emocjonalnie stanowi duże obciążenie dla całej rodziny, a przede wszystkim dla pozostających w niej dzieci. Kwestia akceptacji oraz adaptacji do nowych około- i porozwodowych warunków jest bardzo indywidualna i dużym uproszczeniem byłoby wskazywanie jedynie negatywnych konsekwencji tej sytuacji. Niemniej badacze tematyki rozwodowej (por. M. Herbert 2005, J.S. Wallerstein, J.B. Kelly 2005, H. Cudak 2010) zwracają uwagę na to, jak duże obciążenie emocjonalne stanowi rozwód dla najmłodszych jego uczestników.

Emocjonalny skutek rozwodu dla dziecka
Należy tutaj szczególnie podkreślić fakt, że sam rozwód stanowi proces. Nie jest to jednorazowy akt, a cały zespół złożonych sytuacji przebiegających w długim odcinku czasowym. Z tego względu sytuacja emocjonalna dzieci pozostających w procesie rozwodowym jest tak ważna. Warto także zwrócić uwagę na to, że konsekwencje rozwodu rodziców mogą dotyczyć nie tylko aktualnej sytuacji dzieci, ale także wpływać na przyszłe wybory, jakie będą podejmować w dorosłym życiu. Psychologia rozwojowa przedstawia bardzo wiele prób ujęcia rozwoju jako procesu przechodzenia przez kolejne fazy, w którym zatrzymanie się czy też zakłócenie spowodowane różnorodnymi czynnikami może rzutować na cały proces rozwojowy jednostki. 

Konsekwencje rozwodu rodziców dla rozwoju dziecka
Jedna z najpopularniejszych koncepcji rozwoju E. Eriksona3 przedstawia dzieciństwo jako czas, w którym najważniejszą kwestią staje się rozwinięcie zaufania wobec innych. W pierwszych miesiącach swojego życia niemowlę uczy się doświadczać świata. Jakość tej relacji może opierać się na bezpieczeństwie, satysfakcji lub też (w przeciwnej sytuacji) może być nacechowana lękiem, smutkiem i niepewnością. Z pewnością jednym ze źródeł owej niepewności może być rozpad rodziny. W okresie przedszkolnym, zgodnie z koncepcją Eriksona, dochodzi do rozwoju samodzielnej inicjatywy i zdolności osiągania zamierzonych celów. Jeśli pojawią się czynniki utrudniające osiągnięcie tych poziomów, nastąpi „negatywne rozwiązanie kryzysu” i rozwinie się poczucie winy. Rozwód staje się tutaj czynnikiem o charakterze zewnętrznym, o bardzo niskim poczuciu wpływu i możliwości podejmowania inicjatywy. „Dzieci bowiem, nie są podmiotami podejmującymi decyzje, a jedynie doznającymi jej skutków. (…) Rozwód dla dziecka stanowić może wydarzenie krytyczne zewnątrzpochodne, o niskiej kontrolowalności, charakteryzujące się tą cechą szczególną, że jego autorami są rodzice”4. Należy pamiętać, że wpływ rozwodu rodziców na dzieci pozostaje w ścisłej relacji z ich wiekiem, doświadczeniem oraz indywidualnymi predyspozycjami (m.in. osobowość, temperament, rozwinięte umiejętności psychospołeczne oraz strategie radzenia sobie z nadmiernym stresem). Aby szczegółowej przybliżyć możliwe konsekwencje rozwodu, poniżej zostały zestawione z wiekiem rozwojowym dzieci.

Akceptacja rozwodu – perspektywa dziecka
Badaczka L. Gapik próbowała określić fazy reakcji dziecka na proces rozwodowy. Zgodnie z jej interpretacją, fazy te przebiegają etapowo i są ściśle zależne od indywidualnych predyspozycji dziecka. Tym samym nie ma tutaj określonych „sztywnych reguł” czy też norm przechodzenia z jednej fazy do kolejnej. Pierwsza faza to „zaprzeczanie”. Dziecko nie dopuszcza do siebie faktu, że rodzice podjęli decyzję o rozstaniu. Bardzo obawia się utracić kontakt z jednym z nich i z trudem wyobraża sobie sytuację inną niż dotychczasowa. W drugiej fazie ujawnia się złość oraz smutek, żal. Dziecko w swoich zachowaniach ujawnia te emocje zarówno w stosunku do domowników, jak i np. kolegów, koleżanek. Trzecia faza nazywana jest tzw. fazą „...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy