Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

28 maja 2018

NR 37 (Maj 2018)

Metody aktywizujące jako narzędzie wspierające przygotowanie dzieci do nauki szkolnej – metody zabawowe

736

Do grupy niezwykle popularnych metod aktywizujących zalicza się wszystkie metody odwołujące się w swojej centralnej strukturze do zabawy jako naturalnej aktywności dziecka. Są one najczęściej obecne w środowiskach przedszkolnych, najbardziej uniwersalne i skuteczne dla wielowymiarowego rozwoju osobowości i umiejętności społecznych dziecka.

Czynnik zabawy zawsze towarzyszy metodom wychowania przedszkolnego, a motywy emocjonalne i zabawowe w zasadniczym stopniu skłaniają dzieci w tym wieku do angażowania się w rozmaite wysiłki związane z uczeniem się i adaptacją do wymogów i norm społecznych (Tyszkowa, 1977, s. 105). Zabawa staje się w ten sposób metodą pracy z dzieckiem, sposobem aktywizowania grupy oraz budowania atmosfery współdziałania. Ponadto, jak już wspomniano wcześniej, wychowawcy przedszkolni mogą wykorzystywać twórcze zabawy w celu rozbudzania u dzieci zainteresowania przyszłą nauką, pokazując im, że szkolne zdobywanie wiadomości można polubić i może ono być bardzo atrakcyjnym zajęciem. 
W klasycznym podejściu do tego rodzaju metodyki źródłem inspiracji dla aktywności wychowanka jest zazwyczaj fabuła konkretnej zabawy, przepisy określonej gry lub absorbujące dyskusje opisywane zwykle jako burze mózgów. Rolę zabaw i gier dla wspomagania gotowości szkolnej dziecka bardzo trudno przecenić (w szczególności na płaszczyźnie rozwoju społecznego), bowiem ich stosowanie zarówno w przedszkolu, jak i w nauczaniu zintegrowanym ułatwia dzieciom wchodzenie w nową grupę, poznanie nowego środowiska, zapoznanie się z imionami i powierzchownymi cechami kolegów i koleżanek, z którymi rozpoczynają one naukę. I tak np. wykorzystanie zabawy pozwala wychowankom na rozluźnienie się, odprężenie czy też zniwelowanie potencjalnego napięcia psychicznego. Ułatwia również wdrażanie ich do nowych, podejmowanych na zajęciach tematów, oferując sposobność rozpoznania potrzeb, odczuć i oczekiwań innych członków grupy. Z kolei gry dydaktyczne polegają na prezentowaniu wychowankom pewnego zagadkowego, a przez to atrakcyjnego problemu, co naturalnie skłania ich do twórczego poszukiwania rozwiązań zgodnie z zaproponowanymi regułami (Narożnik, 2008, s. 6).
O metodach zabawowych w perspektywie aktywizacji wychowanków w przedszkolu i szkole często pisze się w kontekście tzw. pedagogiki zabawy, którą uznaje się za samodzielną dyscyplinę naukową. Jednak w odniesieniu do metod nauczania i uczenia się o pedagogice zabawy można mówić także jako o pewnej metodyce pracy z grupą, opartej na przeżyciach wszystkich jej uczestników, łącznie z wychowawcą, który wchodzi tu w rolę animatora (Zaorska, 2003, s. 9). Pedagogika zabawy tym różni się od tradycyjnych metod pracy z grupą, że w procesie komunikacji są wykorzystywane wszystkie istniejące środki wyrazu, poczynając od konwersacji, przez taniec i ruch (ekspresja ciała), zabawy z podziałem na role, malowanie, rysunek, śpiew, po wykorzystanie różnorodnych rekwizytów. Metody zabawowe w ujęciu pedagogiki zabawy wzbudzają wśród uczestników silne zaangażowanie emocjonalne, pobudzają do podejmowania twórczych i kreatywnych działań, inspirując do pełnego wykorzystywania swego potencjału. Szeroka gama tych metod włącza m.in. (Zaorska, 2003, s. 9):

POLECAMY

  • metody ułatwiające zapoznanie się,
  • metody relaksujące, rozluźniające,
  • metody twórczego podejścia do tematu, takie jak metody poznania doświadczeń, dyskusji wokół problemów czy metody stereotypów,
  • metody animacji sporych grup, których celem jest aktywizacja wszystkich uczestników, bez względu na podział na osoby prezentujące się i widzów,
  • zabawy domowe,
  • metody aktywizujące ukierunkowane na specyficzne grupy, np. osoby w danym wieku, osoby niepełnosprawne, upośledzone itd.,
  • metody uzyskiwania informacji zwrotnych wraz z metodami ułatwiającymi podsumowywanie i zakończenie zajęć.  

Należy podkreślić, że stosowanie metod z obszaru pedagogiki zabawy wiąże się z przestrzeganiem pewnych reguł. Najważniejsze z nich dotyczą tego, iż zabawy takie nie powinny stwarzać napięcia wywoływanego nadmierną rywalizacją. Nie mogą także w żaden sposób prowadzić do ośmieszenia uczestników. Poza tym – podobnie jak w przypadku innych opisanych wcześniej metod aktywizujących udział w takich zajęciach jest całkowicie dobrowolny. Ważną kwestią jest uruchomienie i wykorzystanie wszystkich poziomów komunikowania się pomiędzy uczestnikami zabawy, ze szczególnym naciskiem na afektywną czy uczuciową stronę procesu uczenia się, od której w dużym stopniu zależy akceptacja wzajemnej różnorodności członków grupy (Zaorska, 2003, s. 19). Jednocześnie w pedagogice zabawy jest akcentowana rola prowadzącego i nauczyciela, czyli tzw. animatora. Jego główne zadanie polega na aranżowaniu jak najlepszych warunków stymulujących ujawnianie w możliwie najpełniejszym stopniu najbardziej pozytywnych cech uczestników grupy. Stąd też od nauczycieli oczekuje się właściwego poziomu empatii, wrażliwości i autentyczności, bez których trudno o budowę właściwej jakości relacji pomiędzy dziećmi (Rozner, 2000, s. 11–12).
W Polsce pedagogikę zabawy upowszechnił powstały na początku lat 90. ubiegłego wieku lubelski Klub Animatora Zabawy (KLANZA), założony z inicjatywy Z. Zaorskiej. Na podstawie filozofii i przesłania dotychczasowego światowego dorobku pedagogiki zabawy KLANZA wypracowała swój własny, unikatowy zestaw metod aktywizujących, zwany „metodą KLANZY”, który trudno pominąć w kontekście jego przydatności do wspomagania gotowości szkolnej dziecka. Problemy te zostaną krótko scharakteryzowane w kolejnym punkcie.    

Metoda KLANZY

Metoda ta w całości opiera się na przyjęciu założenia o holistycznej naturze człowieka, co oznacza, że człowiek nie może być zredukowany do jakichś swoich osobnych „części” czy „elementów”, ale praca z nim musi uwzględniać jego integralność i podmiotowość. U podstaw tej metody tkwi również przekonanie, że potencjał rozwojowy każdej osoby najpełniej realizuje się we współdziałaniu grupowym, a zatem w pozytywnych zadaniach i działaniach, w które angażują się wszyscy członkowie grupy. Stąd też ogromną rolę odgrywają tu zasadniczo umiejętności nawiązywania owocnego kontaktu społecznego oraz współpracy grupowej, stymulującej twórcze i kreatywne rozwiązywanie problemów.
Z. Zaorska definiuje metodę KLANZY jako powtarzany sposób organizowania spotkań międzyludzkich, gdzie uwzględnia się przede wszystkim (Zaorska, 2011, s. 40–41): 

  • nawiązanie odpowiedniego kontaktu animatora z grupą oraz kształtowanie owocnych relacji pomiędzy poszczególnymi członkami grupy,
  • dbałość o odpowiedni klimat otwartości, życzliwości, akceptacji i szacunku do każdego uczestnika,
  • negocjowanie wspólnych reguł pracy i wdrażanie ich tylko wtedy, jeśli znajdują one akceptację u wszystkich uczestników grupy,
  • aranżowanie warunków, w których możliwe staje się uczenie się poprzez działanie, odkrywanie i przeżywanie,
  • zaplanowane i świadome wykorzystanie przestrzeni wraz z dbałością o estetyczne walory otoczenia, w którym prowadzone są zajęcia,
  • wykorzystanie ruchu, muzyki, elementów tańca oraz nietypowych, zaskakujących i inspirujących sytuacji w celu pobudzania energii bądź wyciszania emocji,
  • akcentowanie znaczenia relaksu i dobrego samopoczucia uczestników,
  • koncentracja i wrażliwość na przebieg całego procesu grupowego,
  • obecność procesu informacyjnego, w którym uczucia i emocje są komunikowane w sposób życzliwy i z okazaniem obopólnego szacunku, natomiast krytyka jest zastępowana spostrzeżeniami i refleksjami zachęcającymi do dokonywania zmian,
  • docenianie każdego wysiłku, wyrażanie wdzięczności,
  • zastosowanie zróżnicowanych, jednak prostych i łatwych do zdobycia środków, inspirujących angażowanie uczestników w twórcze działania. 

W rezultacie stosowania tej metody wzmocnieniu ulega potencjał osoby, która staje się odpowiednio zmotywowana do działania, zdobywania umiejętności, ich doskonalenia oraz wprowadzania pozytywnych zmian w obrębie swoich kluczowych środowisk społecznych. Jako że obszarem działania animatorów KLANZY jest pedagogika, adresatami oddziaływań wychowawczych są osoby reprezentujące wszystkie grupy wiekowe. Ważną ramą tych oddziaływań jest samowychowanie, zasadnicze w kontekście nieustannie zmieniających się warunków współczesnego życia.  
Założenia i filozofia opartej na pedagogice zabawy metody KLANZY niesie zatem szereg rozmaitych możliwości, związanych ze wsparciem dziecka przedszkolnego, przygotowywanego do podjęcia nauki w szkole podstawowej. Jeden z animatorów tej metody, Z. Hoffman, w taki sposób opisuje korzyści, jakie w szczególności mogą osiągnąć dzieci w wieku przedszkolnym (Hoffman, s. 1–5):

  • kreowanie pożądanego poziomu i jakości kontaktów w grupie – metoda KLANZY pozwala na stworzenie dzieciom warunków akceptacji i bezpieczeństwa, dzięki czemu uczą się one i rozwijają szybciej. Wzmacnianie umiejętności wchodzenia w relacje wydaje się kluczowym warunkiem owocnego poradzenia sobie z nowymi wyzwaniami szkoły. Stąd też wdrażanie metodyki z kręgu pedagogiki zabawy wydaje się szczególną i godną uwagi alternatywą dla współczesnych medialnych i wirtualnych rozrywek, w których wyrastają współczesne dzieci. Z jednej strony są one pewnym zagrożeniem dla budowania umiejętności społecznych dziecka, dlatego też stosowanie metody KLANZY w przedszkolu może okazać się bardzo owocne w kontekście niwelowania różnych trudności i deficytów społecznych dzieci;
  • nauka reguł współżycia w grupie – metoda KLANZY oferuje szereg okazji, aby już od najmłodszych lat wprowadzać dzieci w obszar zasad współpracy grupowej poprzez uczenie w przyjazny sposób, iż w relacjach grupowych zawsze istnieją pewne granice;
  • korzyści wynikające z kreatywnych sposobów wykorzystania przestrzeni poprzez dobór odpowiednich barw i aranżacji wnętrza sali przedszkolnej – metoda KLANZY uświadamia konieczność wzięcia pod uwagę praw dziecka do zaaranżowania wnętrza zgodnie z rytmem własnej aktywności i różnymi jej propozycjami, dzięki czemu wzmacnia jego inicjatywę i daje mu poczucie sprawczości;  
  • uogólnione korzyści wynikające z różnych propozycji aktywizowania wychowanków – są to nie tylko zabawy dla samej zabawy, ale również coś więcej niż pomysł na spędzenie wolnego czasu. Dużą rolę odgrywa społeczna funkcja zabaw, w których dzieci wchodzą w role społeczne, naśladują obserwowanych przez siebie dorosłych i uczą się w ten sposób ich ról. 

O metodzie KLANZY nie bez powodu pisze się często jako o sprawdzonym i skutecznym sposobie pracy nauczyciela z grupą, który istotnie wspiera procesy edukacyjne. Umożliwia wychowawcom świadome kierowanie rozwojem dziecka oraz ujawnianie i efektywne wspomaganie tych płaszczyzn rozwojowych, w których pojawiają się potencjalne braki i deficyty.

Metoda dramy

Drama bywa często zaliczana do grupy metod aktywizujących z kręgu pedagogiki zabawy. Jest to dość niekonwencjonalny sposób pracy z uczniami, gdzie mają oni wraz z nauczycielem okazję do wchodzenia w specyficzne role, które umożliwiają kreowanie rzeczywistości poprzez improwizację. Drama opiera się bowiem na spontanicznej i spójnej z naturą człowieka skłonności do naśladownictwa, zabawy i ekspresyjnego odgrywania fikcyjnych ról. K. Pankowska definiuje dramę jako metodę dydaktyczno-wychowawczą, w której wiedza o świecie jest angażowana w działanie, w efekcie czego powstaje jej nowa jakość, opierająca się na wykorzystaniu wyobraźni, zmysłów, intuicji i emocji (Pankowska, 2013, s. 21).
Jako metoda aktywizująca drama całkowicie wpisuje się w postulat nowej humanistycznej koncepcji edukacji, w której uczniowie powinni przede wszystkim nabierać umiejętności rozwiązywania problemów i konstruktywnego zachowywania się w rozmaitych sytuacjach życiowych, co sprzyja rozwojowi ich umiejętności i łatwiejszemu zdobywaniu nowej wiedzy. Drama pozwala bowiem na sugestywne skonfrontowanie uczestników zajęć z pewnym wyobrażonym lub zaczerpniętym z różnych narracji konfliktem bądź problemem, dzięki czemu wychowankowie mogą poszerzyć swoją wiedzę o różnych sytuacjach, skutkach zachowań swoich i innych ludzi oraz poszukiwać własnych wyborów i rozwiązań. Stosowanie tej metody może istotnie przyspieszać poznawcze, emocjonalne i społeczne dojrzewanie wychowanków (Way, 1997, s. 15). Nauczyciel pełni tutaj funkcję moderatora – czuwa nad przebiegiem zajęć i kieruje odpowiednim przygotowaniem uczniów do wejścia w ostatnie, kluczowe ogniwo procesu dramowego, jakim jest uogólnienie zebranych doświadczeń i refleksji w dyskusji.     
Zastosowanie elementów dramy w zajęciach przedszkolnych oprócz tego, że przynosi ogólny aktywizujący efekt odnoszący się do rozwoju wyobraźni, twórczości, inteligencji emocjonalnej czy empatii oraz daje nauczycielowi możliwość dostrzeżenia różnych, nie zawsze jawnych zdolności i umiejętności dzieci, może okazać się niezwykle pomocne we wzbogacaniu przez dzieci słownictwa i usprawnianiu komunikacji językowej, co jest niezwykle istotne w kontekście przygotowania dziecka do podjęcia nauki w szkole. Zajęcia dramowe kształcą język mówiony wychowanków, dając im okazję do ćwiczenia różnych form wypowiedzi, takich jak opis przeżyć wewnętrznych, dyskusja, wywiad czy też charakteryzowanie postaci literackich i rzeczywistych. Korzyści ze stosowania dramy mogą także istotni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy