Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

8 marca 2021

NR 64 (Marzec 2021)

Kręgi tematyczne do eksploracji kontra treści do realizacji

117

Przedszkolak to istota wolna i rozumna, która szuka prawdy, przygody, realizacji oczekiwań i potrzeb poznawczych wynikających z własnych, indywidualnych doświadczeń. Chce się bawić i uczyć w autonomiczny sposób, charakterystyczny dla jego niepowtarzalnej osobowości, w poczuciu bezpieczeństwa i szacunku dla niego, jego rodziny i doświadczeń z niej płynących. Dlatego przedszkole stoi na straży jego prawa do naturalnego rozwoju, realizując zadania zawarte w podstawie programowej.

Czytając zapisy podstawy programowej, nie znajdujemy w niej rozważań dotyczących tematów czy zagadnień, które nauczyciel koniecznie powinien przedstawić przedszkolakom. Zapisy dotyczą zadań przedszkola, czyli zadań dla kadry pedagogicznej, których realizacji podejmują się osoby dorosłe, pracujące z dziećmi. Zadania przedstawiają założenia, w jaki sposób należy pracować, a nie, co w trakcie tej pracy należy przedstawiać dzieciom jako konieczne treści nauczania. Z uwagi na cel wychowania przedszkolnego realizowane przez nauczycieli zadania podstawy programowej tworzą dzieciom warunki do rozwoju, a nie lekcje z obowiązkowym materiałem do przyswojenia.

POLECAMY

Przykład pierwszy. Zadanie przedszkola brzmi: 

Wspieranie samodzielnej dziecięcej eksploracji świata, dobór treści adekwatnych do poziomu rozwoju dziecka, jego możliwości percepcyjnych, wyobrażeń i rozumowania, z poszanowaniem indywidualnych potrzeb i zainteresowań.

Zadanie wyraźnie wskazuje, iż nauczyciel dobiera treści adekwatne do możliwości percepcyjnych każdego dziecka, do ich wyobrażeń, rozumowania. Doskonale zdajemy sobie sprawę, iż wymienione aspekty rozwoju dzieci są elementami wskazującymi na różnice pomiędzy dziećmi, a nie na podobieństwa. Każde dziecko jest inne i wymaga zindywidualizowanej troski. Zadanie nie obliguje zatem nauczycieli do realizacji poukładanych w tabelkach treści, ale do doboru właściwych treści i dostosowania ich z uwagi na potencjał, jaki tkwi w samych dzieciach.

Przykład drugi. Zadanie przedszkola brzmi:

Tworzenie sytuacji sprzyjających rozwojowi nawyków i zachowań prowadzących do samodzielności, dbania o zdrowie, sprawność ruchową i bezpieczeństwo, w tym bezpieczeństwo w ruchu drogowym.

Zadanie wskazuje tym razem na konieczność powtarzania pewnych czynności w sposób praktyczny, aby dziecko nauczyło się przejawiać zachowania w formie nawyków. Nawyków i rozwoju pożądanych zachowań dziecko nie doświadczy w sobie za pomocą realizacji zagadnień o tychże nawykach czy zachowaniu, same bowiem informacje o tzw. przejściu na zielonym świetle przez ulicę nie są jeszcze wiedzą czy umiejętnością, na pewno nie są nawykiem, są to jedynie informacje, które dopiero przy konfrontacji z własnym doświadczeniem mogą stać się wiedzą, umiejętnością bądź nawykiem dziecka. Zatem przedstawione zadanie to kolejny przykład, iż nauczyciele powinni samodzielnie dobierać treści do możliwości percepcyjnych dzieci i ich rozumowania, a nie realizować takie, które ktoś, np. autor książeczki czy programu, zapisał w tabelce jako przykład. Treści się nie realizuje, na treściach się pracuje, ale tylko na takich, które dziecko ma możliwość skonfrontować z własnym praktycznym doświadczeniem.

Jeżeli podstawa programowa nie przedstawia nauczycielom treści do zrealizowania, a jedynie wskazuje zadania i osiągnięcia dzieci w obszarach ich rozwoju, które powinny stać się udziałem dzieci, zanim pójdą do szkoły, to co powinno stać się treścią zabaw, doświadczeń przedszkolaków, aby ich rozwój postępował w kierunku uzyskania tzw. stanu gotowości, aby uczyć się dalej w szkole?

Kręgi tematyczne

Kręgi tematyczne w kształceniu małych dzieci to pojęcia, zagadnienia wielowymiarowe, dzięki którym tworzymy dzieciom przestrzeń do samodzielnej eksploracji i zanurzania się w kontekście, a nie sytuacje do przekazywania wiedzy osób dorosłych z zamysłem, iż dziecko opanuje ją i przyswoi. Przyswajanie przez dzieci wiedzy osób dorosłych na zasadzie uczenia się na pamięć to edukacja poza kontekstem, poza możliwościami percepcyjnymi, możliwościami wyobrażeń i dziecięcego rozumowania, niezgodna z zadaniami podstawy programowej. Kręgi tematyczne nie są także tzw. materiałem do realizacji, ponieważ zawierają w sobie nieogarnioną liczbę pojęć, znaczeń, zagadnień, których dziecko doświadczy w toku rozwoju przez całe życie, a nie wyłącznie w przedszkolu. Krąg tematyczny wskazuje jedynie, iż dane pojęcie, które ma szansę być praktycznym doświadczeniem dzieci, można w zabawie ukazać wielowymiarowo, patrząc na nie z wielu punktów odniesienia. 

Przykładem takiego kręgu tematycznego niech będzie np. tęcza. Gdy dzieci odwołają się do swojego doświadczenia małej osoby, która widziała tęczę podczas wakacji nad jeziorem, narysują tęczę jako łuk składający się z kilku kolorów. Przedszkolak, który zwrócił uwagę na liczbę kolorów, bo go to już ciekawiło, narysuje ich siedem, inny, który tęczę zobaczył w książce, być może narysuje ich pięć. Każde działanie dzieci ma sens i prowadzi do zadawania pytań. Wystarczy jednak, iż w naszej grupie sześciolatków znajduje się dziecko, które podczas letnich wakacji podróżowało samolotem, a jego rodzice pokazali mu tęczę widzianą z samolotu. Taka tęcza jest kołem, stąd ten przedszkolak przedstawi ją na obrazku zupełnie inaczej.

Dla nauczyciela taka sytuacja jest tzw. okazją do uczenia, koniecznością spełnienia oczekiwań poznawczych dzieci. Sfera instrumentalna2 rozwijającej się osobowości dzieci wymaga aktualizacji, powstają pytania w głowach dzieci: czy tęcza to łuk, most, a może koło? Taka naturalnie pojawiająca się okazja do uczenia powinna być natychmiast wykorzystana przez nauczyciela, który w ramach zabawy kręgiem tematycznym tęcza proponuje swym przedszkolakom wykonanie małego doświadczenia. Rozpoczyna zatem eksplorację kręgu tematycznego, poszukiwania odpowiedzi na postawione pytania, poszukiwania wyjaśnień, a nie realizację materiału.

Krąg tematyczny to okazja do wykonania doświadczenia

Dzieci rysują koła, wykorzystując do tego kilka rozmiarów talerzy i oczywiście stosowne kolory kredek. Po zakończeniu rysowania odcinają to, co kołem nie jest, krok po kroku, małymi skrawkami, aby dociąć się jak najbliżej krawędzi koła. Nauczyciel przygotowuje największą możliwą piłkę oraz samolot zabawkę, wykonuje także na oczach dzieci dwie plastelinowe postaci, z których pierwsza będzie przyklejana do po-
wierzchni piłki jako symboliczny człowiek patrzący na tęczę z powierzchni ziemi, a druga będzie umieszczona w samolocie jako pilot patrzący na tęczę i ziemię z samolotu. Nauczyciel, animując dużą piłką, pomoże każdemu dziecku w doświadczeniu widzenia tęczy – tekturowego koła z pozycji osoby stojącej na ziemi i z pozycji osoby podróżującej samolotem.

Oczywiście przedstawione w zarysie doświadczenie będzie bardzo ważne dla tych dzieci, których oczekiwania poznawcze dążyły do odpowiedzi, czy tęcza jest łukiem, mostem, czy kołem. Doskonale zdajemy sobie sprawę, że część dzieci z naszej grupy takich pytań nie postawi, bo to ich jeszcze nie zajmuje. Po wykonaniu koła z okręgami w kolorze tęczy grupa przedszkolaków zachwycona sposobem wykonywania własnych talerzyków zacznie się bawić w kąciku lalek w przyjęcie i postawi na stół nowe tekturowe talerze z ornamentyką w kolorze tęczy. Taką zabawę także można włączyć do kręgu tematycznego tęcza, ponieważ człowiek od wieków obcujący z przepięknym zjawiskiem, jakim jest tęcza, włącza np. do sztuki, w tym użytkowej, jej barwy i ich specyficzny układ.

Przedstawiona symbolicznie eksploracja kręgu tematycznego w przedszkolu nie zamyka doświadczeń dzieci. Przedszkolaki nie przerobiły żadnego materiału, przedszkolaki w wyniku eksploracji otworzyły swoje umysły na zadawanie kolejnych pytań i poszukiwanie odpowiedzi na nie. Oto najbardziej poruszony doświadczeniem przedszkolak kolejnego dnia przynosi wykonany przez siebie talerzyk, który jest ozdobiony kolorami tęczy aż dwukrotnie. Talerz zawiera w sobie mniejsze koło z odwróconym układem kolorów. Nasz przedszkolak pochwalił się doświadczeniem swojemu tacie, który zachęcony zagadnieniem pokazał dziecku zdjęcia. Będąc skoczkiem spadochronowym, doświadczył bowiem także istnienia zjawiska tęczy jako koła, a jego skok sfotografował jeden z jego kolegów. Skok w tęczę, która jawi się jako układ aż 14 kolorów.

Pozostaje jednak pytanie: czy kręgi tematyczne należy planować, czy traktować jako okazje do uczenia pojawiające się w sposób nieprzewidywalny, spontaniczny, które jedynie pod wpływem widocznego zaciekawienia dzieci i ich oczekiwań poznawczych stają się podstawą do działania?

Umysł jest jak spadochron. 
Działa, gdy jest otwarty

Nietrudno przewidzieć, iż życie człowieka jest pewną spiralą zjawisk, które się powtarzają, choć mogą funkcjonować za każdym razem nieco inaczej. Doświadczeniem dzieci są pory roku, dzień i noc czy wiele innych zjawisk, zagadnień, które wystąpią w sposób powtarzalny, stąd powinny być przedmiotem planowania, aby dzieci systematycznie i zgodnie z naturą własnych mechanizmów rozwoju poznawały funkcjonalności świata. Każdy przedszkolak, aby czuć się bezpiecznie, powinien odczuwać tę powtarzalność, doświadczać jej, stąd planowane kręgi tematyczne dotyczą realizacji kolejnego zadania zawartego w podstawie programowej.

Systematyczne wspieranie rozwoju mechanizmów uczenia się dziecka, prowadzące do osiągnięcia przez nie poziomu umożliwiającego podjęcie nauki w szkole. 

Systematyczność wspierania rozwoju wymaga planowania pracy z dzieckiem, czyli planowania na bardzo dużym poziomie ogólności kręgów tematycznych do eksploracji, które pojawiając się w sposób powtarzalny w doświadczeniach dzieci, doprowadzają do wskazywanych przez prof. Ryszarda Więckowskiego aktualizacji w instrumentalnej i kierunkowej sferze osobowości. Planowane kręgi tematyczne nie powinny jednak być traktowane jako niezmienne składowe programu wychowania przedszkolnego, one również wymagają aktualizacji. To zaciekawienia i oczekiwania poznawcze dzieci powinny otwierać nasze pedagogiczne umysły, aby włączać do zabaw przedszkolaków to, co jest dla nich inspirujące, zajmujące, co wywołuje na ich twarzach tzw. radosne zdziwienie. Umysł niczym spadochron zadziała, gdy będzie otwarty na treści bliskie dziecięcym oczekiwaniom. Zatem należy włączać do planu naszej pracy pedagogicznej także kręgi tematyczne, które stają się spontaniczną okazją do uczenia, a które wcześniej w planie nie były przewidziane do eksploracji.

Przedstawiony w niniejszym artykule krąg tematyczny tęcza był przykładem aktywności dzieci, które żyjąc już w XXI w., mają szansę doświadczyć zjawiska tęczy w różnych perspektywach. Choć nie wszystkie leciały już samolotem, mogą jako własne przyjąć doświadczenia z filmu np. skoczka spadochronowego, który skoczył w tęczę. Realny film przedstawia rzeczywistość, która jeszcze 30 lat temu była daleka od doświadczeń tak małych dzieci. Obecnie kolorowy most jako tęcza ułożona z przypadkowych kolorów w książeczce dla starszych przedszkolaków nosi znamiona infantylizmu, dzieci powinny być traktowane z należnym im szacunkiem. Dzieci chcą być traktowane poważnie, ich oczekiwania poznawcze wykraczają znacznie poza nasze, które mieliśmy, będąc w ich wieku. Dlaczego? Dziecięce umysły są zawsze otwartym spadochronem, dlatego działają. Gdy zaczniemy zamykać ten spadochron naszym wyobrażeniem o ich oczekiwaniach poznawczych, przestanie działać, a nasze dzieci wylądują na ścieżce powtarzających się algorytmów, o zgrozo, będą realizować materiał, który wcale nie musi ich cieszyć, zajmować czy wywoływać radosnego zdziwienia.

Kręgi tematyczne w systemach edukacji

Zanim w 2017 r. przyjęto obowiązującą podstawę programową dla wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej, zespół autorów projektu podstawy programowej dokonał analizy kręgów tematycznych pojawiających się na poziomie przedszkoli i klas I–III, nie wyłącznie w polskim systemie edukacji. Analizie poddano zapisy podstaw programowych, a także elementarzy, materiałów metodycznych, książek, którymi jako narzędziami posługują się w planowaniu pracy nauczyciele z wielu krajów. W sposób szczególny analiza dotyczyła pracy nauczycieli krajów Unii Europejskiej, takich jak: Czechy, Finlandia, Francja, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Polska, Słowacja, Szwecja, Włochy, a także Norwegia i Wielka Brytania oraz krajów spoza naszego kontynentu: Australii, Egiptu, Japonii, Kanady, Nowej Zelandii, Republiki Południowej Afryki, Singapuru, Stanów Zjednoczonych Ameryki i wysp Samoa. Analiza była sondażem, jakie zagadnienia ogólne – kręgi tematyczne – powtarzają się w edukacji małych dzieci we wskazanych krajach, a nie, w jaki sposób nauczyciele i dzieci pracują z tymi zagadnieniami. W każdym z wymienionych krajów nauczyciele podchodzą do wspierania rozwoju dzieci przedszkolnych nieco inaczej, biorąc pod uwagę stan wiedzy naukowej im dostępny, wykształcenie czy lokalne tradycje, a nawet przyzwyczajenia. Istotna jest także lokalizacja danego państwa na ziemi. Zapoznając dzieci z wędrówką słońca w ciągu dnia, bardzo często w Polsce tłumaczymy dziecku, że gdy stanie twarzą do wędrującej gwiazdy, to ta wędrówka będzie drogą od ręki lewej do prawej, czyli na prawo, tak jak wskazówki zegara. Dzieci w Nowej Zelandii, stojąc twarzą do słońca, obserwują jego wędrówkę od prawej ręki do lewej, czyli na lewo, odwrotnie do wskazówek zegara.

Bardzo ważnym wnioskiem z przeprowadzonej analizy jest pewna spójność w rozumieniu, czym jest krąg tematyczny. W większości wspomnianych krajów nauczyciele traktują kręgi tematyczne jako zagadnienia, których zawartość pojęciowa nie jest zbiorem typowych pojęć naukowych, ale zbiorem pojęć, które dopiero się kształtują. W kształtowaniu pojęć pomaga dzieciom intuicja. Takie podejście w polskiej pedagogice reprezentował prof. Ryszard Więckowski. Uważał, że w procesie uczenia się dziecka jego język intuicyjny i potoczny integruje się z językiem naukowym. Wiedza dziecka intuicyjna, potoczna, integruje się z wiedzą naukową. Proces ten zaczyna się w przedszkolu, a kontynuowany w edukacji wczesnoszkolnej pomaga dzieciom w rozwoju logicznego myślenia konkretno-wyobrażeniowego w kierunku myślenia pojęciowego. Każde pojęcie zawarte w kręgach tematycznych może tworzyć kolejny krąg tematyczny i rodzinę wyrazów. Pojęcia abstrakcyjne nie tworzą kręgów tematycznych w edukacji małych dzieci, choć w przestrzeni zabawy mogą być doświadczeniem przedszkolaków, należą bowiem do kontekstów wielu pojęć, ciekawie brzmią i mają wpływ na poruszenia wyobraźni dzieci.

Analiza powtarzających się kręgów tematycznych w wielu systemach edukacji wskazuje także na kolejną własność – dzieci eksplorują kręgi tematyczne, bawiąc się, eksperymentując, konstru...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy