Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogika, psychologia, organizacja

4 października 2018

NR 40 (Październik 2018)

Kolorowa przygoda przedszkolna

0 204

Kiedyś zapytałam doświadczoną nauczycielkę, jak to jest być nauczycielem w przedszkolu. Usłyszałam: Praca w przedszkolu to taka jakby kolorowa przygoda. Kolorowa, bo ma tak wiele różnych odcieni. Dla dzieci jesteś mistrzynią, która wszystko wie, czasem drugą mamą, która wytrze łezkę, przyjacielem, który doda sił, lub wymagającym nauczycielem, który pokaże, jak napisać literkę K. Oj, dużo tego jest! Słowo daję, dużo! Przyznałam jej rację.

To prawda, nauczyciele przedszkola nie tylko wspierają wychowanie, stymulują rozwój, tworzą pomoce dydaktyczne, organizują zabawy czy dbają o bezpieczeństwo swoich podopiecznych. Zajmują się także dokumentacją i sprawami organizacyjnymi. Bardzo dużo obowiązków przeplata się z bardzo dużą satysfakcją. Bo czy może być coś, co sprawi większą satysfakcję, niż szczery uśmiech podopiecznych lub radosny głos, który z dumą woła: „Moja pani!”. Niemniej dużo obowiązków wymaga także… dużego wysiłku! I tutaj z pomocą może przyjść wiedza z zakresu psychologii. Psychologia to dziedzina, która nie tylko ugruntowała już swoją pozycję w świecie naukowym, ale także dowiodła, jak wiele praktycznych wskazówek może zaoferować współczesnemu światu. 

Czy wiesz, że…
Termin „psychologia” wywodzi się z języka greckiego. Psyche oznacza „dusza”, lógos to „słowo” czy też „nauka”. Mnogość i różnorodność dziedzin, którymi zajmuje się współcześnie psychologia sprawia jednak, że trudno o jednoznaczną definicję tego terminu.

Wielkie kroki psychologii 

Chociaż najczęściej psychologię kojarzymy z Z. Freudem czy C.G. Jungiem, to lista osób, których odkrycia i badania przeszły do historii, jest znacznie dłuższa i bardzo ciekawa. Psychologia dla nauczycieli ma być rubryką, która pokaże interesujące wnioski współczesnej psychologii, jak również „kultowe” eksperymenty, które były prowadzone dawniej (często na granicy etyki!), ale z perspektywy nauczania i wychowania okazały się praktyczne i rzetelne. Psychologia to wspaniała i inspirująca nauka, może więc warto skorzystać z jej rozwiązań? 
Zacznijmy od eksperymentu, który wywołał spore poruszenie w świecie edukacji. Z pewnością słyszałaś nieraz anegdoty, które podkreślają ideę, że jeśli czegoś oczekujesz, na pewno tak się stanie. Mowa o takich swoistych proroczych myślach, które stają się rzeczywistością. O ile temat takowych samospełniających się proroctw pozostaje wciąż otwarty i zaciekawia wielu badaczy, o tyle dwoje z nich blisko 50 lat temu rzuciło na ten wątek zupełnie nowe światło. Badaczami tymi byli młody psycholog Robert Rosenthal oraz nauczycielka, a zarazem dyrektorka szkoły Lenore Jacobson. 

Oczekiwania, które stają się rzeczywistością 

W 1965 r. przy współpracy z Oak School, placówką szkolną w południowym San Francisco, Rosenthal i Jacobson dowiedli, że w oczekiwaniach nauczycieli tkwi większy potencjał, niż kiedykolwiek sądzono! Ale po kolei, jak to było. 
Na początku roku szkolnego w Oak School badacze poddali wszystkich uczniów klas I–VI testowi na inteligencję. Rodzaj tego testu oraz forma badania mają tu dość duże znaczenie. Do eksperymentu wybrano test TOGA (Tests of General Ability/ Test Zdolności Ogólnych), który należał do testów niewerbalnych, a przede wszystkim był jeszcze testem mało popularnym. Tym samym znajomość procedury badania tym testem mogła być mniej znana pracującym w szkole nauczycielom. Ten szczegół był bardzo istotny dla całego eksperymentu. Powiedziano im, że uczniowie zostali zbadani nie, jak faktycznie było, testem TOGA, lecz Harwardzkim Testem Uczenia Się, który bada i prognozuje m.in. rozwój edukacyjny dzieci, w tym prawdopodobieństwo ich kolejnych sukcesów szkolno-wychowawczych. Zabieg ten był przemyślany i celowy, miał bowiemwzbudzić w nauczycielach pełne zaufanie do wyników testu oraz stworzyć określone nastawienie wobec uczniów, którzy zostaną mu poddani. Tak naprawdę wspomniany test nie miał jakichkolwiek wartości prognostycznych! Po przeprowadzeniu badania nauczyciele otrzymali zestawienie wyników swoich podopiecznych, pośród których wyłoniono najwyższe 20% – a zatem uczniów, którzy otrzymali w teście najlepsze rezultaty i co do których przewidywano wyjątkowo udane lub nawet wręcz wybitne powodzenie edukacyjne w ciągu nadchodzącego roku szkolnego. W rzeczywistości uczniowie z grupy z najwyższymi wynikami zostali wybrani losowo. 
Następnie po upływie całego roku szkolnego badanie powtórzono. Tym razem Rosenthal i Jacobson posłużyli się prawdziwym testem do badania inteligencji. O ile można powiedzieć, że Rosenthal przewidywał poniekąd, że odkryje, jak duży wpływ mają oczekiwania na funkcjonowanie/zachowanie jednostki, o tyle ujawnione różnice zaskoczyły wszystkich! Grupa uczniów uznanych za wybitnych nie tylko podwyższyła swój iloraz inteligencji w sposób istotny statystycznie w porównaniu z grupą kontrolną, ale jeszcze pokazała, że na zanotowany wzrost może wpływać wiek osób badanych. 
Pośród najmłodszej grupy uczniów zaliczonych do „wybitnych 20%” (byli to uczniowie klas I oraz II) odnotowano ogromną różnicę wzrostu rozwoju ilorazu inteligencji względem pozostałych uczniów w klasie.

Kiedy nauczyciele oczekiwali, że pewne dzieci wykażą większy rozwój intelektualny, te dzieci rzeczywiście wykazywały większy rozwój intelektualny.           
(Rosenthal, R. i Jacobson, L. Urban Rev, Pygmailion in the classroom: Techer expectations and pupils intellectual development, Nowy Jork,  1968, s. 85.).
Nasuwa się tutaj kolejne pytanie: dlaczego właśnie w tej grupie wpływ oczekiwań nauczyciela na rozwój intelektu okazał się tak duży? A zarazem dlaczego, chociaż wystąpił u dzieci starszych, jego poziom był u nich znacznie niższy? Rozpoczęła się dyskusja, której Rosenthal oraz Jacobson poświęcili wiele miejsca w swoich późniejszych publikacjach. Według nich przyczyny takich wyników mogą być co najmniej cztery.

Wiek dzieci 
Powszechnie przyjmuje się, że młodsze dzieci są w sposób naturalny znacznie bardziej podatne na wpływ dorosłych, szczególnie swoich „pierwszych nauczycieli”. W konsekwencji praca z tą grupą wiekową może być uznawana przez nauczycieli za potencjalnie prostszą i efektywniejszą. Jak pisze R.R. Hock: (…) nawet jeśli młodsze dzieci nie są bardziej podatne na wpływy, to nauczyciele mogą wierzyć, że są. Samo takie przekonanie może być wystarczającą przyczyną odmiennego traktowania tych uczniów i co za tym idzie – doprowadzić do podanych wyników1.

Opinia 
Młodsze dzieci rozpoczynające naukę nie mają jeszcze wyrobionej u pedagogów i nauczycieli żadnej opinii na temat swoich zdolności/umiejętności/zachowania. Są niczym czysta kartka. Dzięki temu podejście nauczyciela, praca z dzieckiem nie są w żaden sposób ukierunkowane wcześniejszym doświadczeniem i tym samym łatwiej stają się podatne na oczekiwania.

Podatność 
Można przyjąć, że młodszy wiek rozwojowy czyni dzieci bardziej podatnymi na subiektywne oczekiwania innych, w tym wypadku nauczycieli.

Przekazywanie oczekiwań 
Nauczyciele mogą w inny sposób kierować swoim zachowaniem, ujawniać i przejawiać swoje oczekiwania względem uczniów na różnych szczeblach edukacji.

Chociaż wytłumaczeń ujawnionych wyników może być wiele, to sam eksperyment dowiódł, jak dużą wartość dla procesu rozwoju i wychowania podopiecznych może mieć nastawienie samych pedagogów. Współcześnie za jedno z najważniejszych kryteriów świadczących o profesjonalizmie nauczyciela uważa się jego wiedzę oraz umiejętności. Są to z pewnością gruntowne elementy warsztatu pracy, ale moim zdaniem równie istotna jest świadomość, jak wiele sytuacji wychowawczych może podlegać czemuś tak, wydawałoby się, niepozornemu jak zwykłe ludzkie… oczekiwanie. Oczekiwanie najlepszego, czego możemy się spodziewać, właśnie po swoich podopiecznych.

Czego oczekujesz? 

Jeśli postrzegamy dzieci jako zdolne i mające duży potencjał rozwojowy, nie tylko zmieni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy