Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

31 maja 2022

NR 77 (Czerwiec 2022)

Jak wesprzeć przedszkolaki w radzeniu sobie z lękiem?

0 102

Pandemia, a szczególnie jej początek, była czasem bardzo stresującym nawet dla nas, dorosłych. Nie wiedzieliśmy, co będzie, jakie zagrożenie niesie ze sobą ten nowy patogen. Nie mieliśmy żadnych zasobów z własnego doświadczenia, aby poradzić sobie z tą niewiadomą. W odróżnieniu od dorosłych dzieci rozwojowo mają mniejsze możliwości konstruktywnego poradzenia sobie z sytuacją kryzysową oraz niższy poziom samoświadomości – rozpoznawania własnych stanów psychicznych i emocjonalnych oraz przekazania ich dorosłym. Dziecku trudniej powiedzieć, „co mi jest”, i określić, „co może mi pomóc”.

Według dostępnych opracowań naukowych (m.in. raport UNICEF, raport magazynu „Małe Charaktery”, raport IPZIN-u na zlecenie Ministerstwa Edukacji i Nauki) znacząco pogarsza się kondycja psychiczna dzieci i młodzieży. Dzieci przedszkolne w wieku 3–6/7 lat w czasie trwania pandemii COVID-19 były bardzo narażone m.in. na zaburzenia koncentracji, uzależnienie od urządzeń elektronicznych, a także zaburzenia lękowe. Ze względu na niepełny rozwój struktur psychicznych poradzenie sobie z nowym i nieznanym u wielu dzieci wywołało reakcje lękowe. 

POLECAMY

Lęk jest naturalną reakcją organizmu, pojawia się w sytuacji postrzeganej jako niebezpieczna. Kiedy lęk ostrzega przed niebezpieczeństwem i przygotowuje do poradzenia sobie z nim, wtedy pełni funkcję adaptacyjną. Jeśli wpływa negatywnie na zachowanie i samopoczucie, to jego funkcja jest dezadaptacyjna. Na początku pandemii najczęściej mieliśmy do czynienia z lękiem uzasadnionym – odpowiednim do sytuacji, w której występuje. Każdy musiał przeorganizować swoje życie. Dorośli się bali. Nic dziwnego, że dzieciom także zaczął towarzyszyć lęk, częściowo przejęty od dorosłych, częściowo własny. Sytuacje niewiadome, niepewne, nowe nasz mózg automatycznie kwalifikuje jako zagrażające, potencjalnie niebezpieczne. U dzieci występuje ten sam mechanizm. 

Teraz, z perspektywy dwóch lat życia w cieniu pandemii, jako specjaliści pracujący z najmłodszymi mierzymy się z jej negatywnymi skutkami.

Objawy wywołane długotrwałym stresem, napięciem, trwającą pandemią to np.:

  • smutek, strach, złość,
  • zmiana zainteresowań lub brak zainteresowań,
  • brak energii lub nadmierne pobudzenie,
  • trudności z koncentracją,
  • bezsenność,
  • zaburzenia odżywiania lub nieprawidłowy stosunek do jedzenia,
  • pogorszenie stanu zdrowia,
  • objawy somatyczne,
  • obawy o zachorowanie i śmierć własną lub bliskich,
  • spadek samodzielności,
  • lęk przed pozostaniem bez opiekuna,
  • częste mycie rąk,
  • odizolowanie się od grupy bądź rówieśników,
  • niechęć do wychodzenia z domu,
  • płaczliwość, drażliwość podczas przychodzenia do placówki lub w momencie rozstania z opiekunem,
  • lęk przed nieznanym.

Wyznacznikiem tego, że z dzieckiem dzieje się coś niepokojącego, jest zmiana. Zmiana w wyglądzie, zachowaniu, traktowaniu innych, w stosunku do jedzenia itp. Dziecko, które się boi, nie musi się bać niczego konkretnego. Może się bać „czegoś”, może się bać różnych rzeczy, które często będą się zmieniać. W takim przypadku mówimy o lęku uogólnionym. W przypadku lęku przed jedną, konkretną rzeczą, mówimy o fobii. Małym dzieciom należy pomóc w oswojeniu tego, czego się boją, aby mogły odzyskać poczucie kontroli i sprawstwa, a co za tym idzie – poczucie bezpieczeństwa.

Ćwiczenia oswajające lęki

Wykorzystaj planszę z rysunkami przedstawiającymi rzeczy i sytuacje,  których można się bać

Aby pokazać dzieciom, że każdy człowiek odczuwa lęk, że wszyscy się boją i strach jest potrzebny, warto przygotować na planszy rysunki rzeczy i sytuacji, których można się bać, np. tłum, „dziwne rzeczy”, poznawanie nowych ludzi, zranienie się, zawstydzenie, występowanie przed publicznością, noc lub chodzenie spać, wysokość, duchy, przemoc, wojna, wyjścia rodziców, zadawanie pytań publicznie, bycie poza domem, woda, zwierzęta, głośne dźwięki, brud i zarazki, potwory, zachorowanie, przedszkole, dentysta, oparzenie się. 

Dobrze, aby rysunki nie były realistyczne, tylko np. czarno-białe, komiksowe, zarysowane jedynie kontury. Na tym przykładzie dzieci wspólnie lub w małych grupach przy stoliku mają zaznaczyć, czego W OGÓLE LUDZIE MOGĄ SIĘ BAĆ – tak powinno brzmieć polecenie. Zamiast: czego TY się boisz. Dzieci z różnych powodów będą miały opór przed przyznaniem się do własnych lęków. Omawiając z dziećmi ćwiczenie, należy podkreślić, że każdy człowiek się boi, nie ma ludzi, którzy nie odczuwają strachu, i bać można się właściwie wszystkiego. O tym, czego się boimy, decyduje nasze doświadczenie. Jeśli kiedyś Bartka ugryzł pies, będzie się bał, że sytuacja się powtórzy – może unikać kontaktu z psami, ma powód, żeby bać się psów. Nie ma racjonalnych powodów, aby bać się KAŻDEGO napotkanego psa, ponieważ ugryzł go jeden raz jeden konkretny pies.

Skoro wiadomo już, że każdy się boi, to czym właściwie jest lęk? Lęk pełni funkcję ochronną, daje sygnał, że coś jest nie tak, że sytuacja, w której się znajdujemy, może być potencjalnie niebezpieczna. Można określić go innymi słowami: strach, obawa, wstyd, martwienie się. Celem pracy nad lękiem nie jest pozbycie się tego odczucia, ale kontrolowanie go na tyle, żeby był konstruktywny.

Zmierz intensywność strachu dzieci dzięki skali lęku

Kolejnym ćwiczeniem do przeprowadzenia jest tzw. skala lęku. To bardzo praktyczne narzędzie do pracy z małymi dziećmi. Może mieć wygląd linijki, termometru. Jej zadaniem jest pomiar intensywności odczuwania lęku. Dla młodszych grup przedszkolnych można zastosować skalowanie kolorami – niebieski/zielony/żółty/pomarańczowy/czerwony. Dla starszych można oznaczyć skalę liczbową, np. od 0 do 5, i opisać: 0 – zrelaksowany, 1 – niepewny, 2 – troszkę zmartwiony, 3 – wystraszony, 4 – boję się, 5 – bardzo się boję.

Można omówić z dziećmi rysunki z poprzedniego ćwiczenia i poprosić, by zaznaczyły, jak bardzo boją się w konkretnej sytuacji. Można dodać nowe sytuacje: jak się czujesz, gdy w nocy słyszysz głośny dźwięk z podwórka, jedziesz do babci na obiad, mijasz w parku wielkiego psa, bawisz się na nowym placu zabaw itp.

Co czujemy, kiedy się boimy? Jak reaguje nasze ciało?  

Ćwiczeniem dającym konkretne efekty w pracy z lękiem jest zadanie na konturze postaci – co się dzieje z ciałem, kiedy się denerwuje? Omawiamy z dziećmi, jakie sygnały płynące z ciała dają znać, że to właśnie lęk, że się boimy (np. ból brzucha, płacz, złość, głód, potrzeby fizjologiczne, mdłości, trudność w oddychaniu), po czym inni poznają, że się boją, po czym my poznajemy, że ktoś się boi (próbuje uciec, schować się, płacze, nie chce jeść, nie zgłasza na czas potrzeb fizjologicznych). Można podpowiedzieć dzieciom, co dorośli odczuwają, kiedy się boją (szybsze bicie serca, czasem szum w uszach, pustka w głowie). Przypomina mi się historia mojego sześcioletniego pacjenta, który w ataku paniki krzyczał, że nie ma nic w głowie, że w jego głowie nie ma żadnych myśli, że nic tam nie widzi. To dosłowne określenie tego, czego i my, dorośli, czasem doświadczamy w silnych emocjach – klasyczna pustka w głowie.

Myślenie detektywistyczne – ucz dzieci patrzenia realnie na swoje lęki i panowania nad nimi

Kiedy dzieci oswoją nieco lęk, dostają do ręki kolejne narzędzie – naukę myślenia detektywistycznego. Po czym poznać, że lęk jest reakcją na prawdziwe zagrożenie, a kiedy jest jedynie zniekształconą interpretacją? Kiedy czujesz w domu dym, pojawia się myśl o niebezpieczeństwie. Zaraz po tym pojawia się lęk i reakcja ciała – serce szybko bije, oddech staje się szybszy, mięśnie są gotowe do działania. Uciekasz z domu. Niektórzy ludzie odczuwają lęk częściej niż inni i trzeba ich nauczyć, jak martwić się trochę mniej. Na przykład kiedy każdy głośniejszy odgłos za oknem interpretują jako włamujących się do domu złodziei, a to mogą być śmieciarze lub remont u sąsiada. Ludzie, którzy dużo się martwią, mają tendencję do wyolbrzymiania częstotliwości występowania negatywnych zdarzeń i ich konsekwencji.

Myślenie detektywistyczne ma na celu poszerzenie perspektywy (to, czego się boję, jest możliwe, INNE opcje także są możliwe) oraz urealnienie, co jest bezpośrednim zapanowaniem nad lękiem (to, czego się obawiam, jest możliwe, ale MAŁO PRAWDOPODOBNE). Myślenie detektywistyczne wymaga określenia stanu faktycznego. Przykładowo: usłyszałem dziwny odgłos za oknem. Moja pierwsza myśl – ktoś się włamuje. Jakie są fakty? Dom jest zabezpieczony alarmem, wszystkie drzwi i okna są zamknięte, mamy psa, który zacząłby głośno szczekać, w naszej okolicy nie ma włamań, niedaleko jest posterunek policji itp. Co się wydarzyło, kiedy ostatnim razem obawiałem się włamania? To była tylko śmieciarka. Co się dzieje najczęściej, kiedy słyszę głośny hałas za oknem? Śmieciarze zabierają śmieci, rozrabiają koty sąsiadów, sąsiedzi robią remont itp. Na podstawie faktów tworzymy realistyczną myśl, najbardziej prawdopodobną – jest najbardziej prawdopodobne, że to zwierzęta/śmieciarze/sąsiedzi robiący remont itp.

Naukę myślenia detektywistycznego można wprowadzać także w młodszych grupach przedszkolnych, stosując rysunki – schematy sytuacji. Do danego zagadnienia można stworzyć np. Detektywistyczną Mapę Myśli Grupy Biedronek. Nauczyciel podaje temat, np. podczas spaceru mija mnie ogromny pies. Co można pomyśleć? Dzieci podają (a najlepiej rysują) propozycje: będzie chciał mnie ugryźć, zacznie szczekać, rzuci się na mnie, będzie chciał się bawić, skoczy na mnie i mnie przewróci, pobrudzi mnie, poliże mnie, pozwoli się pogłaskać itp. Co się stało, kiedy bałem się tego samego wcześniej? Pies mnie minął i nic nie zrobił, właściciel go przytrzymał blisko siebie, przeszedłem z rodzicami na drugą stronę ulicy itp. Co jest najbardziej prawdopodobne? 


Sześć kroków do rozwiązania problemu

  1. Ustalenie, CO jest problemem.
  2. Ustalenie, co mogę zmienić – sytuację, swoją reakcję lub obie te rzeczy.
  3. Burza mózgów – pomysły na rozwiązanie problemu (zmianę sytuacji, reakcji, obu), nawet...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy