Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kulturalny maluch

19 marca 2018

NR 32 (Grudzień 2017)

Idą święta…
Małe dziecko w świecie wielkich tradycji

Wśród istotnych elementów kultury, które wpływają na rozwój i wychowanie małego dziecka, są wszelkiego rodzaju święta, towarzyszące im zwyczaje i obrzędy. Niewątpliwie jednymi z najważniejszych z nich są święta Bożego Narodzenia, które ze swoją bogatą obrzędowością na stałe zakorzeniły się w kulturze wielu narodów.

Obecny charakter świąt jest różnorodny – na przestrzeni wieków zwyczaje ludowe oraz obrzędy religijne różnych wyznań połączyły się ze sobą. Część z nich zanikła i przetrwała w formie szczątkowej, inne wzbogaciły się i rozrosły. Antyczne, pogańskie zwyczaje zespoliły się z chrześcijańskimi, a każdy naród zabarwił je cechami swojej kultury. W Polsce z wielowiekowego dorobku kulturowego przetrwały liczne obrzędy i zwyczaje świąteczne, które na stałe weszły do tradycji poszczególnych regionów. 

POLECAMY

Warto je pielęgnować, a odbiorcami obrzędowości świąt powinni być także ich najmłodsi uczestnicy. Wpajanie dzieciom tradycji rodzinnych, regionalnych i narodowych przyczyni się do budowania jedności, przynależności do regionu, kraju, uchroni od zapomnienia to, co składa się na naszą kulturową odrębność.

Warto w harmonogramie zajęć na najbliższy rok zatrzymać się dłużej przy temacie związanym z tradycjami świątecznymi. Naszym zadaniem powinno być wprowadzenie wychowanków w nastrój świątecznego oczekiwania, zapoznanie z najważniejszymi zwyczajami, a także kształtowanie postaw związanych z rozbudzaniem szacunku i przywiązania do kultury, rodzinnej obyczajowości, aktywne włączenie najmłodszych w nurt tradycji pokoleń.  

Święta Bożego Narodzenia, zwane także Godami, Świętymi Wieczorami, Koladką, rozpoczynają się w wieczór wigilijny 24 grudnia, a kończą w dzień Trzech Króli – 6 stycznia. Ale tak naprawdę dla większości zaczynają się już na początku grudnia. Cały miesiąc obfituje bowiem w niecodzienne wydarzenia. 

Okres przedświąteczny

W adwentowej ciszy – cykl zimowego świętowania poprzedza adwent. W tradycji chrześcijańskiej to pora oczekiwania na Boże Narodzenie. Czas ten, który trwa obecnie cztery niedziele, wypełniają obrzędy kościelne i lokalne zwyczaje. Ludzie w tym okresie modlą się, a w wielu regionach popularne jest uczestniczenie w nabożeństwach odprawianych o świcie, rorat. Od wielu lat w okres oczekiwania aktywnie włączane są dzieci, które za pomocą kalendarzy adwentowych kontrolują czas, jaki pozostał im do świąt. 

„Wszyscy wszystkim ślą życzenia” – zwyczaj wysyłania kartek świątecznych to jeden z najsympatyczniejszych sposobów składania sobie życzeń. Warto o nim pamiętać. W przedszkolu rozmowę o świętach warto rozpocząć od przedstawienia tego zwyczaju. Kartki świąteczne mogą być inspiracją do wielu działań podejmowanych wspólnie z dziećmi. Na świątecznych kartkach umieszczonych jest wiele symboli świątecznych, można je segregować, pociąć w puzzle, konstruować z nich domki, a także samodzielnie wykonać, poznać trudną sztukę układania życzeń, a podczas wycieczki na pocztę wysłać do rodziców. 

Od lat znany jest także zwyczaj pisania listów do św. Mikołaja. Podobno rocznie dostaje on od dzieci z całego świata ponad 500 tys. listów. W pisaniu listów do św. Mikołaja mogą pomóc rodzice, którzy pomogą również wysłać je pod wskazany adres. Należy pamiętać, żeby list nie powstał w ostatniej chwili – Mikołaj musi mieć czas na zrealizowanie zamówienia. Jednym ze sposobów napisania listów do św. Mikołaja jest sposób angielski. Najmłodsi w Wielkiej Brytanii po napisaniu listów palą je w kominku. Podobno w ten sposób najszybciej docierają one do adresata. Poczta św. Mikołaja przyjmuje listy pod następującymi adresami:

JULENISSEN´ S Postkontor, 
Torget 4, 1440 Drobak, Norwegia

Santa Claus, Arctic Circle 96930 Rovaniemi, 
Finlandia

Santa Claus Office, FIN-96930 
Napapiiri Rovaniemi, Finlandia

Napisanie listu wspólnie z przedszkolakami i wysłanie go pod jeden ze wskazanych adresów może zaowocować odpowiedzią i ciepłymi pozdrowieniami z koła podbiegunowego od samego Mikołaja!

Świąteczna gorączka – Boże Narodzenie poprzedzone jest wielką świąteczną gorączką… Od generalnych porządków uciec się nie da, możemy je wykorzystać do aktywnego włączenia najmłodszych w okres przygotowań, określając im domowe obowiązki. Zgodnie z dawnymi regułami, wszystkie prace należało zakończyć, zanim zapłonie na niebie pierwsza gwiazdka. Przed Bożym Narodzeniem na kiermaszach można kupić wszystkie rzeczy potrzebne do przystrojenia domu i choinki, a także popróbować świątecznych przysmaków, niekiedy regionalnych. W przedszkolach popularne jest organizowanie świątecznych jarmarków, na których można zakupić własnoręcznie wykonane przez dzieci ozdoby, a uzyskane fundusze zasilają np. konto rady rodziców i przeznaczone są na dodatkowe atrakcje dla dzieci. 

„Dom już pięknie przystrojony” – zielony i czerwony to dwa najważniejsze kolory Bożego Narodzenie. Przed świętami całe rodziny ozdabiają dom, aby nabrał on świątecznego wyglądu. Dawniej przyozdabiano domy zielonymi gałązkami, które utykano za obrazy lub ikony, snopkami słomy, które ustawiano w kątach, i kulami zrobionymi z opłatków zawieszonymi u sufitu. Obecnie domy, ulice, wystawy sklepów przybierają odświętny wygląd, a do najpopularniejszych ozdób należą girlandy z kolorowymi lampkami.

„Już pachnie piernikami” – pierniki należy wykonać kilka tygodni wcześniej, można je wykorzystać jako smakołyk lub ozdobę na choinkę. Po upieczeniu można je przewlec nitką, pomalować lukrami. Ten zwyczaj jest doskonałą okazją do zorganizowania z dziećmi warsztatów kulinarnych, w przedszkolu można otworzyć „Manufakturę pierników”, a upieczone i ozdobione pierniczki zapakować i wystawić na przedszkolnym świątecznym jarmarku, oferując słodkości rodzicom. 

Wieczerza wigilijna

Nie było i nie ma po dziś dzień piękniejszej uroczystości rodzinnej jak tradycjonalny obchód wigilijny. (M. Rościszowski)

„Choinko piękna jak las / choinko, zostań wśród nas” – choinka jest nieodłącznym elementem Bożego Narodzenia. Niegdyś miała formę wiszącej świerkowej gałęzi, potem stojącego drzewka. Strojenie choinki stojącej to jedna z najmłodszych tradycji wigilijnych, przywędrowała do Polski na przełomie XVIII i XIX w. Nikt nie potrafi sobie wyobrazić zimowych świąt bez choinki. W domach zazwyczaj stawia się świerk, jodłę lub sosnę, ich wybór nie jest przypadkowy – według najstarszych wierzeń ludowych drzewa te zawierają w sobie życiodajne moce i cudotwórcze właściwości. Dawniej ubierano choinki jabłkami, orzechami, piernikami, elementami wykonanymi z wydmuszek, piórek, słomy, kolorowego papieru. Wybór ozdób choinkowych również nie był przypadkowy: jabłka – według wierzeń ludowych miały chronić gospodarzy przed chorobami i pomagać w sprawach miłosnych, orzechy – nieść miały dobrobyt i siłę; papierowe łańcuchy – miały wzmacniać rodzinne więzi; dzwonki – oznaczały dobre nowiny i radosne wydarzenia; gwiazda lub ozdobny czubek na szczycie choinki – miały pomóc wrócić bliskim do domu z odległych stron; anioły – miały chronić i opiekować się domownikami.

Obecnie choinki ozdabiamy kolorowymi bombkami, błyszczącymi łańcuchami i elektrycznymi lampkami. Zdobienie bożonarodzeniowego drzewka to piękna tradycja przekazywana w rodzinach z pokolenia na pokolenie. Wspólne wybieranie choinki i jej ozdabianie najwięcej radości sprawia dzieciom; przyjemność jest tym większa, gdy pośród kolorowych świecidełek najmłodsi odnajdą samodzielnie wykonane przez siebie ozdoby. Warto pokusić się o zajęcia uwzględniające działania artystyczne wychowanków. Podczas zajęć plastyczno-konstrukcyjnych można zrobić łańcuchy, aniołki z origami, gwiazdki lub dzwoneczki z masy porcelanowej lub solnej, papierowe ptaszki. Można zabrać również dzieci na wycieczkę do fabryki bombek lub na warsztaty sztuki ludowej do najbliższego muzeum regionalnego. Razem z rodzicami można zorganizować zajęcia otwarte o charakterze warsztatowym, podczas których dorośli wspólnie z dziećmi wykonują świąteczne dekoracje (przy dźwiękach kolęd), zakończone ozdabianiem choinki w przedszkolnych salach. 

 „Gwiazdko, gwiazdko, zaświeć dla nas, na ciebie czekamy…” – wieczerzę wigilijną rozpoczynano, gdy pierwsza gwiazdka ukazywała się na niebie. Jest ona symbolem gwiazdy betlejemskiej. To zawsze dzieci z dużą niecierpliwością wyczekiwały jej na niebie. Pojawienie się pierwszej gwiazdki dawało początek celebrowaniu Bożego Narodzenia.

„Symbol braterstwa, miłości i wiary – święty opłatek” – najważniejszym momentem wieczerzy wigilijnej jest dzielenie się opłatkiem. Ten przepiękny świąteczny zwyczaj ściśle związany jest z polską kulturą. Dzieląc się opłatkiem i składając sobie życzenia, zapominamy o wcześniejszych kłótniach i nieporozumieniach, wybaczamy sobie wzajemnie wszystkie urazy, znika gniew i wrogość, a w ich miejsce pojawiają się życzliwość i miłość. Jest to dla wszystkich członków rodziny bardzo wzruszająca chwila. W innych krajach zwyczaj dzielenia się opłatkiem nie jest znany. Po przełamaniu się opłatkiem i złożeniu życzeń cała rodzina zasiadała do stołu. 

 

Ciekawostka:

Polscy kowale i rzemieślnicy podnieśli żelazorytnictwo opłatkowe do rangi sztuki i stworzyli nowy, przepiękny dział grafiki. Wzory na opłatkach nawiązują do dawnego folkloru. Dawniej opłatki były wyrabiane przy kościołach i klasztorach.
Bardzo rzadkie ciasto pszenne wlewano w żelazne foremki  i wypiekano. Następnie porcjowano i poszczególne porcje  ujmowano w papierowe opaski przedstawiające sceny z szopki betlejemskiej czy pokłon Trzech Króli, spinano z wierzchu misternie wyciętą złotą lub srebrną gwiazdą. Opłatek stanowił również materiał zdobniczy.  W pierwszej połowie XIX w. pojawiły się, znane tylko w Polsce, ozdoby wykonane z opłatka. Zawieszano je pod sufitem, nad  stołem wigilijnym. 
Miały one chronić ludzi i ich dobytek oraz zapewnić szczęście i dobrobyt w nadchodzącym roku. 


„W domu nastrój jest wspaniały, stół przykrywa obrus biały” – z nakryciem stołu związanych jest kilka zwyczajów. Biały obrus, ponieważ biel w symbolice chrześcijańskiej oznacza radość, świąteczny nastrój, prawdę, czystość i doskonałość; kolor ten jest również symbolem światła, chwały i nieskażonej niewinności. Sianko pod obrusem, które przypominać ma o miejscu narodzenia – o żłóbku. Na środku stołu może pojawić się świeca. Przy stole pozostawia się jedno wolne miejsce dla niespodziewanego gościa. Dodatkowe nakrycie to pamięć o bliskich, którzy są nieobecni. 

„Kluski z makiem już stoją na stole” – z dawnych czasów zachowało się także podobieństwo w doborze potraw wigilijnych. Menu wieczerzy musiało uwzględniać dania zawierające wszystkie płody rolne i leśne z całego roku. Z lasu pochodziły grzyby, orzechy i miód; z pola – kasze, rośliny oleiste, zboża, jarzyny; z sadu – owoce; z rzek, jezior i stawów – ryby. W jadłospisie tradycyjnych potraw wigilijnych znajdowały się, w zależności od regionu: barszcz z uszkami, zupa rybna lub migdałowa, kapusta z grzybami, najróżniejsze gatunki ryb, wśród których królował karp na szaro, szczupak po żydowsku lub lin w galarecie, pierogi z kapustą, na zakończenie podawano lżejsze dania: łamańce z makiem, kompot z suszonych owoców, kutię (pszenica mielona z makiem utartym na masę i mieszana z miodem), kaszę jaglaną ze śliwkami suszonymi, kisiel z owsa, piernik, jabłka i orzechy. Stary zwyczaj nakazywał skosztowania każdej potrawy, aby zapewnić sobie pomyślność na cały nadchodzący rok.

 

Ciekawostka:

Liczba potraw na wigilijnym stole powinna być nieparzysta: od 5 do 9. Ten zwyczajowy wymóg potraw tłumaczono następująco: 7 – bo tyle jest dni tygodnia, 9 – na pamiątkę chórów anielskich. Wyjątkiem od reguły...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy