Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem specjalisty

8 listopada 2021

NR 70 (Listopad 2021)

Dziecko z dyspraksją w przedszkolu

0 20

Dyspraksja rozwojowa polega na zakłóceniu procesów integracji pomiędzy ośrodkami układu nerwowego. Powszechnie przyjęło się, że dyspraksja rozwojowa dotyczy tylko dzieci, mimo że w rzeczywistości występuje również u dorosłych, choć jest rzadziej rozpoznawana. Dyspraksja dotyczy blisko 10% populacji dzieci, z czego chłopców obciąża czterokrotnie częściej. Jest rzadko diagnozowana, gdyż dzieci przejawiające dyspraksję postrzegane są po prostu jako niezgrabne, z trudnościami psychoruchowymi.

Proces planowania motorycznego jest etapowy i przebiega w następujących po sobie fazach: 

POLECAMY

  • stworzenie idei (wyobrażenia),
  • wykorzystanie sensorycznych informacji zwrotnych do określenia początkowej pozycji ciała,
  • rozpoczęcie działania,
  • wykonanie we własnej kolejności kroków, z których składa się dana czynność,
  • odpowiednie dopasowanie działania,
  • zatrzymanie aktywności.

Wczesną formą planowania motorycznego jest imitacja, czyli zdolność do naśladowania gestów i mimiki. Umiejętność ta ma duże znaczenie dla rozwoju ruchowego, komunikacji oraz tworzenia więzi między dziećmi a rodzicami. Doświadczenia ruchowe tworzą wspomnienia, z których można korzystać w przyszłości, kiedy będzie trzeba powtórzyć podobne wzorce ruchowe, np. małe dzieci wchodzą po schodach i schodzą z nich setki razy, żeby nauczyć się związku między pozycją ciała a schodami.

Początkowo działają powoli, patrząc w dół na stopy, aby się upewnić, czy odpowiednio je stawiają. W niedługim czasie potrafią szybko wbiegać po schodach, przeskakiwać stopnie w różnych miejscach.

Inną formą planowania motorycznego są zdolności konstrukcyjne. Jest to układanie wieży z klocków, nawlekanie koralików czy budowanie kryjówki.

Znając istotę procesu planowania motorycznego, łatwiej zrozumieć zagadnienie zaburzenia dyspraksji. 

Co to jest dyspraksja?

Dyspraksja – to zaburzenie przejawiające się trudnościami planowania i wykonywania harmonijnych, spontanicznych zachowań motorycznych. W celu określenia zaburzenia planowania motorycznego specjaliści (obok terminu dyspraksji) używają wymiennie kilku synonimów, np. rozwojowe zaburzenie koordynacji czy dysfunkcje neurorozwojowe.

Dziecko z dyspraksją potrzebuje dużo większej liczby powtórzeń wykonywanych czynności, aby nauczyć się ich prawidłowego wykonywania

Objawy dyspraksji

Objawy zaburzenia występują niekiedy już w pierwszych miesiącach życia i zmieniają się w miarę rozwoju dziecka.
Aby sprawdzić, czy dziecko cierpi na dyspraksję, należy bacznie je obserwować. Naszej uwadze nie powinny umknąć różnorodne symptomy. Poniżej prezentujemy objawy pojawiające się w miarę rozwoju kolejnych etapów życia.

Małe dziecko

Głównym przejawem dyspraksji, który można obserwować na tym etapie, jest opóźnienie kolejnych etapów rozwojowych związanych z motoryką i mową, w tym:

  • odruchu turlania się,
  • przewracania z pleców na brzuszek,
  • siadania,
  • wstawania,
  • chodzenia,
  • głużenia,
  • mówienia. 

Młodszy przedszkolak

Kiedy dziecko z dyspraksją wkracza w wiek przedszkolny, łatwo dostrzec, że trudności sprawiają mu następujące czynności:

  • nie jest w stanie biegać, skakać, podskakiwać, często przewraca się,
  • ma problemy z wchodzeniem i schodzeniem ze schodów,
  • ma trudności z ubieraniem się i jedzeniem,
  • brudzi siebie i często otoczenie wokół siebie podczas jedzenia,
  • jest powolny, cechuje go nieśmiałość w wykonywaniu większości czynności,
  • nie potrafi łapać lub kopać piłki, choć jego rówieśnicy są w stanie to zrobić, 
  • napięcie mięśni dłoni jest słabe, nie potrafi utrzymać w rękach kredki, pędzla, a poziom jego prac artystycznych jest na bardzo niedojrzałym poziomie,
  • nie potrafi układać układanek ani bawić się w rozpoznawanie i sortowanie figur,
  • ma problemy z utrzymywaniem przyjaźni,
  • ma kłopoty z ocenianiem, jak zachować się w towarzystwie innych, 
  • nie rozumie znaczenia takich wyrazów, jak: „w”, „na”, „przed” itd., 
  • można zaobserwować, że dziecko nie uczy się instynktownie, ale musi być uczone danej umiejętności, 
  • często denerwuje się, a jego uwaga łatwo ulega rozproszeniu.

Starszy przedszkolak

U dziecka z dyspraksją w najstarszej grupie przedszkolnej można zaobserwować następujące problemy:

  • trudności ze skakaniem na jednej nodze,
  • nieradzenie sobie z rzucaniem i chwytaniem piłki,
  • trudności z posługiwaniem się kredkami i ołówkiem, nożyczkami, a stąd trudności w wykonywaniu ćwiczeń grafomotorycznych oraz różnych czynności wymagających sprawności manualnych,
  • dyspraksja utrudnia też pisanie własnego imienia (przedszkolaki w tym wieku z zapałem kreślą swoje imiona),
  • kłopotem może być także zapamiętywanie imion rówieśników lub nauczycieli,
  • w tym wieku przedszkolak powinien cierpliwie oczekiwać na swoją kolej w trakcie rozmowy, tymczasem dziecko odpowiada nieproszone, wyrywa się do odpowiedzi,
  • kłopot nadal sprawiają czynności higieniczne, zwłaszcza w toalecie,
  • dziecko jest wrażliwe na głośne dźwięki, nie akceptuje hałasu,
  • dzieci te mają też problem z opanowaniem emocji, przez co nierzadko reagują wybuchem płaczu bądź złości.

Dziecko u progu wieku szkolnego: 6–7-lat

O dyspraksji w tym wieku można mówić z pewnością wtedy, kiedy wszystkie trudności, które obserwowane były w młodszym wieku przedszkolnym najczęściej nie uzyskują większego stopnia poprawy, a często zdarza się, że w ogóle nie można jej zaobserwować. Dodatkowo trudność sprawia dziecku:

  • wiązanie sznurówek,
  • samodzielne mycie się w wannie,
  • używanie różnorodnych narzędzi zgodnie z ich przeznaczeniem,
  • rozsmarowywanie masła, robienie kanapek,
  • używanie linijki, czytanie, pisanie odręczne, rysowanie,
  • instrukcje słowne, rozumienie zasad postępowania, działania związane z organizacją,
  • rozwiązywanie konfliktów (może wdawać się w bójki),
  • obowiązujące zasady funkcjonowania przedszkola, szkoły, 
  • nawiązywanie i podtrzymywanie relacji interpersonalnych,
  • chodzenie po schodach (schodzi, kurczowo trzymając się poręczy),
  • rozumienie pojęcia liczby.

Rolą nauczycieli jest uświadomienie rodzicom, że:

  • dyspraksja jest nieuleczalna, jednak poprzez regularne ćwiczenia można znacznie zmniejszyć widoczne objawy,
  • w żadnej sytuacji, na żadnym etapie rozwoju nie można porównywać dziecka z dyspraksją z jego zdrowymi rówieśnikami,
  • dzieci te powinny być traktowane ze szczególną troską,
  • każdy ich wysiłek i osiągnięcie powinny być chwalone.

Jak pomóc przedszkolakowi z dyspraksją w codziennym życiu?

  • Popatrz na mnie. Posłuchaj. Chcę ci coś powiedzieć – komunikowanie się z dzieckiem dyspraktycznym.
  • Zwracając się do dziecka z dyspraksją, zadbaj o kontakt wzrokowy, upewnij się, że go nawiązałeś. Najłatwiej to zrobić, kiedy nasza twarz będzie znajdowała się na poziomie twarzy dziecka. Zatem możesz ukucnąć lub pochylić się.
  • Mów wolno i wyraźnie wypowiadaj każde słowo.
  • Polecenia dziel na konkretne do wykonania, pojedyncze czynności. Niestety, kiedy użyjesz zbyt ogólnych wskazówek („posprzątaj tutaj”) lub zbyt złożonych poleceń („jak przyniesiesz materiały plastyczne, będziemy robić laurkę dla taty”), to możesz się spodziewać, że dziecko ich nie wykona. W takiej sytuacji maluch często nie podejmie nawet próby działania. Dzieje się tak dlatego, że mały dyspraktyk ma problem z zaplanowaniem czynności. Jeśli więc chcesz, by wykonał laurkę, wypowiadaj kolejno konkretne komunikaty: „wyciągnij z biurka kartkę i piórnik”, „otwórz piórnik”, „wyjmij kolorowe kredki”, „teraz zegnij kartkę w ten sposób” (tu powinna nastąpić prezentacja sposobu zgięcia kartki)... To, co nam wydaje się oczywiste, wcale nie jest oczywiste dla dyspraktyka.
  • Jeżeli chcesz, by dziecko wykonało daną czynność, kilka razy powtórz swój komunikat. Powinieneś uzyskać pewność, że dziecko wie, co ma zrobić. W domu, w przedszkolu można wspierać się tablicami z instrukcjami obrazkowymi wybranych czynności, lub w przypadku starszego dziecka – opisem danej czynności (np. mycie rąk: 1 – odkręć kran, 2 – namocz ręce... itd.).
  • Używając różnych słów i zwrotów, upewnij się, że dziecko rozumie ich znaczenie. Dziecko z dyspraksją często rozumie pewne sformułowania dosłownie, np. zwrot „sparzył się na czymś” będzie kojarzył z poparzeniem.
  • „Zaburzeniom o charakterze dyspraksji często towarzyszy nieprawidłowa kinestezja artykulacyjna, dlatego wskazane są również ćwiczenia narządów artykulacyjnych. Zacznij od naśladowania prezentowanych minek, naśladowania wyrazem twarzy emocji i odczytywania emocji z wyrazu twarzy. Później możesz, jeśli jest taka potrzeba, wykonywać masaże sfery ralno-twarzowej. 
  • Ćwiczeniami percepcji słuchowej mogą być zabawy z memo słuchowym, rozpoznawanie brzmienia instrumentów i odgłosów z otoczenia, odtwarzanie rytmów. Nieocenione wręcz w tych zabawach okazuje się nie tylko instrumentarium Orffa i własne ciało, ale też przedmioty z najbliższego otoczenia dziecka.
  • Aby pomóc dziecku w kontrolowaniu napięcia, dobrze jest stosować ćwiczenia oddechowe i relaksacyjne”.

Artykuł w „Wielkopolskim Przeglądzie Logopedycznym” Nr 1/13/2015

Spróbuj, z pewnością dasz radę wykonać to sam! – samoobsługa dziecka z dyspraksją.

Trudności z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych wymagają od dziecka dyspraktycznego zarówno ćwiczenia sprawności manualnej, jak i umiejętności ich planowego wykonania. 

  • Razem z dzieckiem przygotowujmy rzeczy do ubrania, np. przed relaksacją poukładajcie je wspólnie w takiej kolejności, w jakiej dziecko ma je założyć, kiedy wstanie – najpierw majtki, koszulka i skarpety, dopiero później bluzka i spodnie. Dobrze, jeśli dziecko może zidentyfikować przód i tył ubrania (pomocne w tym zakresie są różne aplikacje lub nadruki na odzieży).
  • Warto zadbać o to, by dziecko zdejmując ubrania, potrafiło je przewrócić na prawą stronę. Niezwykle ważny jest tu nasz systematyczny pokaz połączony z tłumaczeniem, jak wykonać tę czynność – nieustannie ćwiczmy, jak składać ubranie i układajmy je tak, by później łatwo można je było założyć z powrotem. 
  • Ćwicz z dzieckiem zapinanie guzików, zamków, wiązanie sznurowadeł. Staraj się dyskretnie mu pomagać, tak aby nie zniechęcić go do dalszych prób samodzielności. 
  • Podczas posiłków należy zwracać uwagę na prawidłowe zachowanie dziecka przy stole. Warto usiąść przy nim i cierpliwie pokazywać, jak prawidłowo trzymać sztućce i jak się nimi posługiwać. 

Pamiętajmy! Dziecko z dyspraksją potrzebuje dużo większej liczby powtórzeń wykonywanych czynności, aby nauczyć się ich prawidłowego wykonywania. 
Stwórz przewidywalny, stały plan dnia

Zaburzenia umiejętności planowania wymagają od nas wsparcia dziecka w zakresie organizacji dnia. Dla małego dyspraktyka ważne jest to, by była ona stała i powtarzalna. 

  • Rozpisz z dzieckiem plan dnia, a w przypadku mniejszych dzieci stwórz rozrysowaną wersję rozkładu zajęć. Umieszczenie takiego planu w bezpośrednim otoczeniu dziecka pozwoli mu łatwiej i szybciej zorientować się w tym, co będzie pierwsze, a co następne. 
  • Proponuj dziecku układanie historyjek obrazkowych, wspólnie opowiadajcie, co się wydarzyło najpierw, a co później.
  • W celu uświadomienia dziecku upływu czasu ustalaj z nim, ile potrzeba go do wykonania danej czynności. Pomocą będą minutniki, klepsydry lub zwykły budzik.
  • Dziecko z dyspraksją nie lubi zmian, dlatego staraj się dziecko do nich przygotowywać odpowiednio wcześniej, np. porozmawiaj z nim na temat wycieczki, olimpiady, wyjścia do teatru czy na koncert, który ma się odbyć w przedszkolu. Wyjaśnij, co się wtedy będzie działo, jak należy się wtedy zachować. 

Ćwicz sprawność motoryczną

W zakresie ćwiczeń motoryki dużej: 

  • Zachęcaj dziecko do udziału w zabawach i grach ruchowych.
  • Wykorzystuj elementy metody Weroniki Sherborne, które będą pomagać w kształtowaniu czucia własnego ciała.
  • Stosuj: 
    • dotykanie, klepanie i masowanie poszczególnych części ciała,
    • skakanie,
    • czworakowanie, czołganie i turlanie,
    • tory przeszkód, przeciąganie liny, siłowanie z drugim dzieckiem lub osobą dorosłą, 
    • rzuty do celu,
    • zabawy koordynacyjne i równoważne: chodzenie po ławeczkach, kamieniach rzecznych, chodzenie do przodu i do tyłu.
  • Organizuj zabawy poprawiające praksję: ćwiczenia ruchów naprzemiennych, naśladowanie różnych póz ciała prezentowanych przez dorosłego, naśladowanie i imitowanie ruchów potrzebnych do wykonania wybranej czynności (ubierania spodni czy mycia zębów).

W zakresie ćwiczeń motoryki małej: 

  • Motywuj dziecko do wykonywania ćwiczeń dłoni, wykorzystując formę zabaw paluszkowych, masażyków, zabaw związanych z przyczepianiem, zapinaniem, z darciem bibuły na małe kawałki i wyklejaniem nimi obrazka, nawlekaniem korali lub guzików, obrysowywaniem szablonów, kalkowaniem.
  • Ćwiczeniom sprawności małej motoryki sprzyjają różnorodne działania plastyczne, między innymi: lepienie z gliny, plasteliny, różnych mas, malowanie palcami, dłońmi, pędzlami…
  • Ucz dziecko, jak prawidłowo trzymać kredkę lub ołówek (jeśli obserwujesz, że dziecko ma niezintegrowany lub nieprawidłowy odruch chwytny, skontaktuj się z terapeutą zajmującym się integracją odruchów kończyny górnej). 
  • Pokazuj dziecku, jak prawidłowo trzymać nożyczki i z nich korzystać, organizuj ćwiczenia przecinania kartki w dowolny sposób, potem ćwicz cięcie po prostej linii, po łuku, a jeszcze później przejdź do wycinania prostych figur; tnij z dzieckiem powoli, dokładnie pokazuj, jak obracać papier w czasie cięcia. Pamiętaj! Czynność wycinania wymaga od dziecka dużej cierpliwości. Chwal je nie tylko za każdy drobny sukces, ale i za jego wysiłek wkładany w wykonanie zadania.
  • Podczas przygotowania dziecka do nauki czytania i pisania, warto zastosować elementy metody dobrego startu oraz metody opierające się na wielozmysłowym uczeniu się. 

Ćwicz integrację zmysłów 

  • Inicjuj zabawy poprawiające integrację zmysłową, np.: z elementami metody werbo-tonalnej, powtarzanie sekwencji samogłosek i sylab, ćwiczenie sekwencji ruchowo-słuchowej, ćwiczenia sekwencji wzrokowo-słuchowo-ruchowej, odgadywanie zagadek węchowych lub dotykowych (memo węchowe lub dotykowe). 
  • Wplataj ćwiczenia i zabawy ortoptyczne: ćwiczenia percepcji wzrokowej, wyszukiwanie takich samych elementów, wyszukiwanie różnic, różnicowanie kolorów, ćwiczenia wodzenia wzrokiem za różnymi przedmiotami, wodzenie wzrokiem za śladem świetlnym zostawionym przez latarkę na tablicy świetlnej.
  • Staraj się nie bombardować dziecka zbyt wielką ilością bodźców, bo może się to skończyć rozdrażnieniem lub silnym zmęczeniem dziecka. 
  • Zawsze zwracaj uwagę na prawidłową postawę dziecka, zarówno stojącą, siedzącą jaki leżącą. Wspieraj dziecko w rozumieniu przeżywanych emocji oraz relacji społecznych 

Dziecko dyspraktyczne nie potrafi odczytywać i prawidłowo interpretować sygnałów przesyłanych przez rówieśników podczas zabawy czy w trakcie zajęć, dlatego też jego relacje społeczne często są nieprawidłowe. 

  • Tłumacz dziecku, co mogą odczuwać inne osoby.
  • Kiedy dziecko postąpi niewłaściwie, wyjaśniaj mu, jak należy się zachować. Warto odwoływać się do obowiązującego w przedszkolu kodeksu przedszkolaka.
  • Ucz współdziałania – proponuj dziecku zadania do wykonania w parze z kolegą, koleżanką.
  • Wdrażaj do przestrzegania zasad gier i zabaw. Najpierw je wytłumacz, potem przećwiczyć stosowanie tych zasad w relacji jeden na jeden. 
  • Organizuj zabawy, w których dziecko uczy się nazywać własne emocje.
  • W sytuacji kiedy dziecko przeżywa trudne emocje, daj mu odpowiedni czas na ich wyciszenie.
  • Pokaż dziecku, że okazujesz zrozumienie dla jego przeżyć. Taka postawa pomoże mu się opanować.

Dziecko z zaburzeniem dyspraksji zdecydowanie częściej ma trudności z wykonywaniem czynności i zadań, dlatego też częściej ponosi porażki. Pamiętajmy, że nie należy oceniać „wpadek” dyspraktyka przy innych – dziecko postrzegane jest wtedy jako „ciapa”, „ofiara”. Nie używajmy też przy dziecku negatywnych komunikatów w postaci zwrotów: „znowu się grzebiesz”, „ciągle ci tłumaczę, a ty mnie nie słuchasz..”.

„Dyspraktyczne dziecko zdaje sobie sprawę, że nie radzi sobie z prostymi rzeczami. Starajmy się wzmacniać pozytywnie dziecko, rówieśnicy i tak nie pozwolą mu zapomnieć, że odstaje od reszty”.

Artykuł w „Wielkopolskim Przeglądzie Logopedycznym” Nr 1/13/2015

Pomysły na zabawy i ćwiczenia sprzyjające kształtowaniu orientacji w schemacie własnego ciała

1.  „Piłeczka do przyjaciela” – zabawa w kręgu. Dzieci siedzą w kole, trzymając się za ręce. Nauczycielka mówi: „Piłeczkę przyjaciół puszczam w krąg, niech wróci do moich rąk”. Dzieci podają sobie piłeczkę z ręki do ręki, uśmiechając się do siebie.
2.  „Nasze ciało” – rozmowa na temat różnic i podobieństw w wyglądzie ciała ludzkiego. Nauczycielka zaprasza na środek dwoje chętnych dzieci (chłopiec, dziewczynka). Dzieci stają obok siebie. Pozostałe dzieci przyglądają się im uważnie i mówią, czym się różnią (ubiór, wzrost, kolor oczu, płeć…) i co mają wspólnego. Dochodzą do wniosku, iż każdy z nas inaczej wygląda, ale jesteśmy zbudowani tak samo (mamy dwie ręce, nogi, głowę…). Na tablicy nauczycielka umieszcza planszę z postacią człowieka. Wspólnie z dziećmi wskazuje i nazywa części ciała. 
3.  „Lalka Kasia” – składanie postaci ludzkiej z elementów, rozpoznawanie i nazywanie części ciała. Dzieci otrzymują w kopertach elementy lalki (tułów + części). Każde dziecko rozkłada je przed sobą. Zabawa polega na ułożeniu postaci. Nauczycielka czyta zagadki o częściach ciała. Dzieci je rozwiązują, wyszukują odpowiednią część ciała i układają je kolejno, tworząc postać.

Głowa
Szyja nią kręci,
na niej nos i oczy,
z boku ma uszy,
a na górze włosy.

 

Nogi 
Mogą być krótkie, długie,
zakończone palcami,
zginają się w kolanach,
wszędzie chodzą z nami.

 

Stopy 
Choć w nazwie 100 mają,
my mamy tylko dwie.
Przed wyjściem z domu
w buty je wkładamy.

 

Ręce
Dwie pomocnice małe
służą ci życie całe.
Są pracowite, a przy tym
lubią często być myte.

 

Dłoń 
Mówisz „dzień dobry”,
gdy ją podajesz.
Gdy ją zaciskasz,
pięścią się staje.

4.  „Gdzie masz…” – ćwiczenie orientacji w schemacie ciała. Nauczycielka recytuje wiersz, dzieci pokazują części ciała. 

Pokaż Jasiu, gdzie masz oko,
gdzie masz ucho, a gdzie nos.
Pokaż rękę, pokaż nogę,
gdzie na głowie sterczy włos.
Daj mi rękę, tupnij nogą,
kiwnij głową tak i nie.
Klaśnij w dłonie, hop do góry,
razem pobawimy się.

5.  „Tańczą moje paluszki, tańczy moja głowa” – poruszanie określoną częścią ciała przy muzyce. Nauczycielka zaprasza dzieci do „tańca na siedząco”. Informuje dzieci, że w tym tańcu ciało musi być nieruchome, a...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy