Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem pedagoga

10 grudnia 2020

NR 61 (Grudzień 2020)

Dziecko w rodzinnym labiryncie uczuć

81

Rodzina zawsze była obecna w życiu indywidualnym i zbiorowym człowieka. Przechodziła przemiany zaznaczające się przede 
wszystkim w jej wielkości, składzie, organizacji i miejscu w życiu społecznym.

Rozwój dziecka w nowoczesnym społeczeństwie

Podstawowym warunkiem szczęśliwego i pomyślnego rozwoju dziecka jest bycie w rodzinie, w stałym gronie bliskich sobie osób. W rodzinie dziecko zaspokaja swoje podstawowe potrzeby, co jest koniecznym warunkiem jego pomyślnego rozwoju. Potrzeby egzystencjalne, bezpieczeństwa i stabilności życia, mogą być także zaspokajane poza rodziną i bez jej udziału, jednak jak się okazuje, dla zaspokojenia najważniejszych z nich – potrzeb emocjonalnych – rodzina jest nieodzowna, nie daje się niczym zastąpić.

POLECAMY

Konsekwencje zmian w życiu rodzinnym dziecka

Co oznacza dla dziecka ta deformacja i niestabilność życia rodzinnego? To właśnie owe anomalie i alienacje, z którymi musi się ono zmierzyć. Te pierwsze to odmienności niosące zagrożenia i wywołujące poczucie niepewności, a nierzadko lęku; te drugie to obcość w składzie domowników, a nierzadko także osób opiekujących się dzieckiem. Takie zmiany z reguły zaburzają równowagę emocjonalną dziecka, wywołują uczucie zagrożenia, a z nimi napięcia i stresy. Ich szkodliwy wpływ na stan psychiczny i procesy zachodzące w mózgu dziecka są trudne do przecenienia. Dziecko przeżywające stan lęku, zagrożenia lub żalu, tęsknoty czy straty popada z reguły w smutek, bezradność i przygnębienie, traci radość życia, staje się apatyczne i zamknięte w sobie, niezdolne do działania. Z reguły przejawia także reakcje i zachowania neurotyczne, zwykle takie jak płaczliwość, lękliwość, niespokojny sen (koszmary) czy powroty do wcześniejszych form zachowania. Niebezpieczne dla jego rozwoju są zachodzące w nim zmiany, które dadzą o sobie znać w późniejszych latach, a niekiedy dopiero w dorosłości, np. brak inicjatywy i wiary w siebie, orientacja na zagrożenia zamiast na cele, skrytość i nieufność w stosunku do innych, stronienie od nich, drażliwość i skłonność do agresji. W potocznym mniemaniu często bagatelizuje się zagrożenia, jakie dla rozwoju dziecka przynoszą takie wydarzenia jak odejście jednego z rodziców, ich rozstanie się lub pojawienie się w rodzinie nowej, obcej dla dziecka osoby. Oczywiście trudno byłoby nie doceniać tutaj dramatów, jakie na tym tle przeżywają często dzieci starsze, nawet już dorastające. 

Zagrożenie dla małych dzieci

Ta szczególna podatność zupełnie małych dzieci na szkodliwe wpływy rodzinnych anomalii i alienacji ma swoje wielorakie uzasadnienie. Przede wszystkim w tym, że organizm dziecięcy jest niezwykle chłonny i wrażliwy na oddziaływanie bodźców płynących z zewnątrz, tym bardziej że są to bodźce najwcześniejsze w jego życiu. Małe dziecko przez dość długi czas nie jest też zdolne do tego, aby to, co się z nim dzieje i co na nie wpływa, objąć jakimkolwiek rozpoznaniem. Wszystko to sprawia, że wpływy zewnętrzne zostają zarejestrowane w mózgu dziecka i utajone mogą pozostawać w nim na całe życie. W przyszłości, już jako ludzie dorośli, osoby takie będą wykazywać zachowania lub skłonności – także zaburzone i niepożądane – przy całkowitym braku świadomości ich przyczyn lub pochodzenia. 

Oczywiście jest znacznie więcej przyczyn, które sprawiają, że rodzina może destruktywnie oddziaływać na dziecko, niekiedy tak dalece, że zachodzi konieczność daleko idącej pomocy, a nawet ratowania.

Podstawowe potrzeby dziecka

Powstaje pytanie, jak pomóc dzieciom wywodzącym się z tak różnych warunków i żyjących w tak różnych relacjach z dorosłymi, na których nie tylko ciąży obowiązek opieki nad dziećmi, ale także przysługuje im prawo do opieki nad nimi. Jak zapewnić im optymalny rozwój, u którego podłoża powinno tkwić szczęśliwe, pozbawione cierpienia, lęków i stresów dzieciństwo? Powszechnie przyjmowana i stosowana w praktyce odpowiedź na to pytanie zawiera się w maksymie głoszącej, że jedyną drogą wiodącą ku temu jest zapewnienie takim dzieciom rodziny. Tak aby zapewnić dziecku najważniejsze potrzeby, które warunkują jego poczucie szczęśliwości i pomyślny rozwój. Są to: potrzeba bezpieczeństwa, potrzeba stabilności życia oraz potrzeba rodzicielskiej miłości. Dwie początkowe możemy w tych rozważaniach pominąć, co wcale nie oznacza ich lekceważenia. Rzecz jednak w tym, że droga do ich zaspokojenia jest dobrze znana i nie nastręcza trudności. W każdej instytucji opiekuńczej możliwe jest takie zorganizowanie i zapewnienie warunków życia dziecka, aby było ono wolne od lęków (potrzeba bezpieczeństwa) i uczuć zagubienia oraz bezradności (potrzeba stabilności). Gorzej jest natomiast z zaspokojeniem potrzeby rodzicielskiej miłości. Tymczasem właśnie ta potrzeba okazuje się najważniejszą.

Z powyższych uwag wynika wyraźny wniosek: należy dążyć do tego, aby każdemu dziecku zapewnić taką rodzinę, która nie tylko zapewni mu właściwą opiekę, ale także – i koniecznie – otoczy je rodzicielską miłością. Wniosek ten jest niejako odpowiedzią na powszechnie przyjęte i respektowane prawo dziecka, według którego każde dziecko ma prawo do rodziny i do rodzicielskiej miłości.

Od dawna myślano jednak, że ulokowanie dziecka w takiej „zdrowej” rodzinie samo przez się uruchamia procesy zapewniające zarówno jego dobrostan, jak i pomyślny rozwój. Wiara w to, że umieszczenie dziecka w takiej, nawet dziecku obcej rodzinie jest niezawodnym panaceum na jego szczęście i pomyślny rozwój, jest równie mocno rozpowszechniona, jak zarazem dość mgliste poglądy o tym, jak to się dzieje. Wystarczy wiara, że rodzina taka będzie respektować prawa, które od szeregu lat uznano za przysługujące każdemu dziecku.

Jak zapewnić dziecku miłość rodzicielską?

Potrzeba rodzicielskiej miłości i prawo do niej dziecka nie podlegają dziś żadnemu zakwestionowaniu. A jednak nie zawsze pojawiają się w motywacjach spoczywających u podłoża różnych rozstrzygnięć i decyzji dotyczących losów dziecka. Wzgląd na materialny i kulturalny standard środowiska, w którym się je umieszcza, bierze niekiedy górę nad tym, czy i jak będzie ono kochane. Samo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy