Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia dla nauczyciela

4 lutego 2020

NR 54 (Luty 2010)

Czas na samodzielność!

137

Bycie samodzielnym przedszkolakiem to marzenie, a zarazem wyzwanie dla niejednego dziecka w tym wieku. Słynna postawa, która ujawnia się w wypowiedziach takich jak „ja sam”, towarzyszy mu już wcześniej, ale w przedszkolnym wieku nabiera szczególnego znaczenia dla jego rozwoju. Samodzielność to ważna umiejętność, którą możemy pomagać budować i wspierać wśród naszych przedszkolaków każdego dnia. Oto kilka słów o samodzielności i zabawach, które pomogą naszym małym smykom rozwinąć w pełni potencjał samodzielności.

Czym jest samodzielność?

Wyjaśnienie terminu „samodzielność” zdaje się być niemal oczywiste dla każdego. Tymczasem w literaturze przedmiotu można utożsamiać samodzielność jako swoiste poczucie możliwości autonomicznego inicjowania działania, potrzebę psychiczną czy przejaw poczucia wolności i niezależności. Andrzej Buczel przedstawia samodzielność jako „ujawniającą się w konkretnych sytuacjach umiejętność dysponowania i kierowania sobą oraz spełniania swych zadań życiowych, niezależnie od opiekuńczej pomocy innych lub nacisku konkretnych czynników zewnętrznych”1. Należy także pamiętać, że samodzielność pełni ważną funkcję w rozwoju społecznym dziecka. Czynności samoobsługowe, inicjowanie działań, podejmowanie prób „radzenia sobie” w sytuacjach trudnych to solidne podstawy do podejmowanych samodzielnych decyzji na rzecz siebie czy też innych w przyszłości. 
 

POLECAMY

Wybrane cechy samodzielności:

  • odważna postawa wobec poznawania świata i podejmowania nowych wyzwań,
  • gotowość do działania,
  • otwartość na rady, wsparcie innych,
  • podejmowanie kolejnych prób mimo dokonanych błędów/niepowodzeń,
  • gotowość do niesienia pomocy innym,
  • odczuwanie satysfakcji, dumy z podjętego wysiłku.


Zgodnie z teorią rozwoju psychospołecznego Ericka Eriksona, rozwój człowieka trwa od samych urodzin, a we wczesnym dzieciństwie dzieci stają przed kryzysami (punktami zwrotnymi swojego rozwoju) dotyczącymi autonomii – poczucia wstydu. W kolejnym okresie, czyli wieku przedszkolnym, decydujące jest rozwiązanie rozbieżności wobec podejmowania inicjatywy a poczucia winy. Obydwa wspomniane stadia koncentrują się wokół woli i samodzielnego działania jednostki. Do tej pory dziecko, którego potrzeby zapewniane były przez opiekunów, zaczyna rozumieć oraz uczyć się mechanizmów samostanowienia o sobie i swoim funkcjonowaniu. Poczucie autonomii oraz stopniowy rozwój inicjatywy pozwalają dziecku na coraz to prężniejsze dążenie do samodzielności, które najlepiej można zaobserwować podczas dziecięcych gier oraz zabaw. Należy podkreślić szczególną rolę owych okresów. Jak pisał Erikson: „Z poczucia samokontroli bez utraty samooceny pochodzi trwałe poczucie autonomii i dumy. (…) Aby rozwinąć autonomię, konieczne jest w pewny sposób rozwinięte i przekonująco kontynuowane stadium wczesnej nieufności. Dziecko musi czuć, że podstawowa wiara w samego siebie i w świat (…) nie zostanie narażona na niebezpieczeństwo tego nagłego, gwałtownego pragnienia możliwości wyboru pomiędzy upartym odrzuceniem i pożądliwym przywłaszczeniem. Jego otoczenie wciąż musi wspierać je w pragnieniu «stania na własnych nogach», tak żeby nie eksponowało się głupio i przedwcześnie, czyli żeby nie odczuwało wstydu, czy też wtórnej nieufności, tego «zaskoczenia», które nazywamy zwątpieniem”2. Dziecko uczy się, że jego opinie, pomysły, sposoby pracy są cenne i korzystne. Stale potrzebuje jednak wsparcia dorosłego, który zagwarantuje mu jak najdogodniejsze warunki i szanse do rozwoju pełni swoich predyspozycji. I tutaj pojawia się pytanie, w jaki sposób oraz gdzie odnaleźć szanse na podejmowanie prób autonomicznych i samodzielnych działań?
I z odpowiedzią już spieszę – SAMODZIELNOŚĆ NALEPIEJ ROZWJA SIĘ W TRAKCIE DZIAŁANIA. Mówiąc inaczej, różnego rodzaju codzienne czynności czy też kreatywne zabawy mogą być najlepszym nośnikiem wiedzy i umiejętności. Warto o tym pamiętać, kiedy rozmawiamy z rodzicami/opiekunami naszych pociech, i czynnie zachęcać ich do promowania wśród dzieci aktywnej postawy, np. podczas ubierania, ścielenia łóżka, przygotowywania posiłków. Obowiązki, które nie każdemu pozytywnie się kojarzą, dla dzieci w wieku przedszkolnym, jeśli tylko są dostosowane do ich wieku oraz możliwości, są doskonałym sposobem na naukę samodzielnych działań, a także poczucie sprawstwa i zadowolenia. Samodzielność jest niczym nawyk, który musi zostać utrwalony, a wiec wymaga ćwiczeń i praktykowania. Stworzenie dziecku szansy na naturalny rozwój tej umiejętności może przejawiać się poprzez np. prośbę nakrycia do stołu czy rozłożenie potrzebnych książek na stoliczkach. Szczególnego znaczenia nabiera tutaj również rola dyżurnego. Jestem pewna, że bardzo szybko przyjdą Wam na myśl historie i pozytywne doświadczenia związane z obejmowaniem tej funkcji przez dzieci. Czy i w Waszej grupie dzieci nie mogą doczekać się, aby być dyżurnym? Czy przyjmują tę rolę z wielkim wyróżnieniem? Jestem pewna, że wiele spośród Państwa powie – tak! Moja pewność wynika tutaj właśnie z rozwoju samodzielności. Jak wspomniano, okres przedszkolny dzieci ukierunkowany jest na inicjowanie nowych działań, a tym samym każda szansa rozwoju w tym zakresie jest odebrana jako naturalna i budzi silną motywację i zaangażowanie. 

PRZYKŁAD SYTUACJI
Pozytywna motywacja nauczyciela podczas samodzielnego ubierania się ucznia

 

Wspierające działania 
nauczyciela w rozwoju samodzielności
Grupa 4-latków ubiera się w szatni, aby wspólnie wyjść na spacer. Podczas ubierania jedno z dzieci – Ania – nie podejmuje żadnej czynności. Stoi i ze spuszczoną głową patrzy w podłogę. Po chwili siada na podłodze i zaczyna usilnie zakładać buciki. Starania nie przynoszą jednak zamierzonego sukcesu. Ania wydaje się być coraz bardziej zdenerwowana z tego powodu. Do Ani podchodzi nauczycielka, przysiada na zgiętych kolanach, tak aby znajdować się na wysokości Ani, i pyta:
Nauczyciel  sygnalizuje swoją uważną obserwację – Aniu, widzę, że coś się dzieje, tak? Rozzłościłaś się?
– Te buty są głupie! Nie chcą wejść!
– Rozumiem, Aniu. Czasami jak się bardzo staramy i nam nie wychodzi, to można się zdenerwować. Spróbujmy raz jeszcze, dobrze?
Nauczyciel  rozkłada
czynność założenia butów na pojedyncze działania
i podaje konkretne instrukcje
– Proszę, najpierw rozluźnij sznurowadła w butach, o tak. (Nauczycielka pokazuje na jednym bucie, jak należy wykonać zadanie.
Ania wykonuje polecenie nauczycielki)
.
– Świetnie, Aniu, rozluźniłaś sznurowadła. Dzięki temu teraz łatwiej będzie wsunąć nogę w buty. Teraz załóż prawy but na prawą nogę, a lewy but na lewą nogę.
Nauczyciel  motywuje
do kolejnych czynności
(Ania siada i zakłada buty zgodnie z instrukcją nauczycielki).
Nauczyciel  stosuje 
pochwałę słowną i nagradza samodzielny wysiłek dziecka
Gdy nauczycielka dostrzega, że buty są już założone, mówi:
– Brawo, Aniu, rozsznurowałaś sznurówki i szybko założyłaś buty. Brawo! Teraz czas 
na spacer.


Wspieraj samodzielność

Samodzielność dziecka można wspierać już od najmłodszych lat. Obszary, w których ujawnia się tendencja do samodzielności, to przede wszystkim zarówno wszelkie działania związane z samoobsługą, jak i różnego rodzaju formy podejmowanych zabaw. Zalążki samodzielności można wspierać poprzez celowe odziaływania wychowawcze, ale też znacznie ograniczyć poprzez wykonywanie czynności za dziecko lub też stawianie mu nadmiernych wymagań. Przekonania typu „Zrób to sam, przecież jesteś już duży” lub „Popatrz na Maćka, on już to zrobił, a ty?” nie tylko nie będą stanowić pozytywnej motywacji, lecz także mogą okazać się krzywdzące. Z tego też powodu należy pamiętać, że rozwój dziecka to proces indywidualny, a dopasowanie wymagań do jego sytuacji rozwojowej to kwestia podstawowa. Wspierani...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy