Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wywiad miesiąca

8 listopada 2017

NR 13 (Styczeń 2016)

Bycie razem mimo różnic

0 305

Rozmowa z doktorem Radosławem Piotrowiczem o pracy z dzieckiem niepełnosprawnym w przedszkolu masowym i o sposobach włączenia dzieci w środowisko przedszkolne.

Proces włączania osoby niepełnosprawnej do społeczeństwa nie zaczyna się w szkole ani na rynku pracy, tylko już w najmłodszych latach, w wieku przedszkolnym. Czym jest edukacja włączająca? Jakie warunki musi spełnić przedszkole, aby ideę edukacji włączającej wcielić w życie?

Rozmyślając nad pojęciem edukacji włączającej, warto przez chwilę zastanowić się, czym jest włączanie. Włączanie to BYCIE RAZEM. Zaczyna się to w momencie przyjścia na świat dziecka. Przytulenie dziecka przez mamę to danie sygnału: „Witaj, czuj się bezpiecznie, jest tu jeszcze ktoś inny, komu możesz zaufać”. Codzienny spacer to oswajanie się z grupą, akceptacja innych osób w swoim otoczeniu. Włączania, w sposób naturalny, dokonują same dzieci. Małe dzieci czynią to intuicyjnie w naturalnym środowisku, jakim jest zabawa, wspólna przestrzeń w żłobku (podłoga), plac zabaw, piaskownica. Im starsze dziecko i wyższy poziom instytucjonalny edukacji, tym bardziej edukację włączającą spostrzega się (tu za prof. A. Matczak) jako proces, którego podstawą jest kształtowanie przekonania, że każde dziecko, niezależnie od stanu swego zdrowia czy sprawności, ma prawo do wspólnej nauki i uczestnictwa we wszystkich sytuacjach społeczności. Edukacja włączająca kładzie nacisk na akceptację różnic międzyludzkich, wynikających m.in. z niepełnosprawności, różnic środowiska, różnic kulturowych, ale również osobowościowych. Nadrzędnym celem jest włączenie społeczne, akceptacja i uznanie prawa do inności. Edukacja włączająca oparta jest na społecznym modelu postrzegania m.in. niepełnosprawności, który uznaje, iż przyczynami są m.in. tworzone przez nas samych bariery: mentalne, społeczne (stereotypowe postrzeganie osób, uprzedzenia społeczne) ekonomiczne, prawne, organizacyjne. Dlatego też moralnym obowiązkiem jest odpowiedzialne zmniejszenie skutków niepełnosprawności i włączenie tych osób do funkcjonowania w grupie społecznej. 

Dla przedszkoli, nauczycieli, całego personelu opiekuńczo-administracyjnego jest to duże wyzwanie. Działania edukacji są procesem dwukierunkowym: to włączanie dziecka w naszym przypadku z niepełnosprawnością oraz przygotowanie środowiska dzieci sprawnych na wejście kolegi, koleżanki z niepełnosprawnością. To przygotowanie placówki pod względem organizacyjnym, architektonicznym, ale przede wszystkim zmiana sposobu myślenia o niepełnosprawności, zmiana własnego nastawienia, gotowość na zmiany: akceptacja różnorodności, elastyczność w planowaniu i realizowaniu zajęć, kreatywność, akceptacja wielopoziomowego modelu nauczania. To kluczowy obszar edukacji, który stawia na indywidualizację każdego dziecka, na różnorodny styl uczenia się dziecka, na różnorodność potrzeb edukacyjnych dzieci, przy założeniu iż wszystkie dzieci mają takie same potrzeby, szczególnie dotyczące: bezpieczeństwa, akceptacji, uznania, bliskości, wsparcia. Przedszkole musi być elastyczne w dopasowywaniu się do dzieci, które uczą się w różnym tempie. To zapewnienie różnorodnych form i metod pracy z dzieckiem w realizacji treści programowych, zapewnienie wsparcia specjalistycznego nauczycielom, dziecku (zespół wspierający rozwój dziecka: pedagog specjalny, logopeda, psycholog) w nabywaniu kluczowych umiejętności warunkujących potem edukację szkolną. Bo przecież edukacja nie kończy się na przedszkolu. Przedszkole jest tu fundamentem edukacji. Tak więc ważne są czynniki organizacyjne i finansowe, ale kluczowe są społeczne wymiary edukacji. Edukacja włączająca dotyczy każdego dziecka. Wymaga to od placówki przeświadczenia, gotowości do pracy zróżnicowanej, ciągłego doskonalenia. Przemyślenia możliwości i ograniczeń placówki jako instytucji, ale przede wszystkim zespołu pracowników. To musi być bardzo odpowiedzialna decyzja, wymagająca wdrożenia wielu procedur.

Dziecko niepełnosprawne, czyli kto? Czy istnieją klasyfikacje niepełnosprawności? Z jakimi niepełnosprawnościami może spotkać się nauczyciel w przedszkolu?

Podstawą podejścia jest akceptacja, iż dzieci są różne, a placówki, zajmujące się opieką, wychowaniem, edukacją muszą sprostać ich indywidualnym potrzebom, w tym specjalnym potrzebom wynikającym z różnych ograniczeń rozwojowych – również z niepełnosprawności. Niepełnosprawność jest różnie definiowana. W systemie zdrowia, orzecznictwie obowiązują klasyfikacje medyczne typu: DSM-IV określające jednostki chorobowe wraz z odpowiednim kodem no. Q90 – zespół Downa, G40 – padaczka itp. W systemie edukacji bierze się pod uwagę rozpoznanie kliniczne, ale przede wszystkim jej wpływ na funkcjonowanie społeczne oraz na proces uczenia się, stąd dziecko z niepełnosprawnością to dziecko ze specjalnymi potrzebami edukacyjnym, które wymaga zapewnienia odpowiedniego typu wsparcia nie tylko w edukacji, ale również we wszystkich obszarach funkcjonowania społecznego. Odbywa się to na podstawie badania psychologicznego (obserwacji, testów określających poziom funkcjonowania dziecka) oraz wieloprofilowej diagnozy funkcjonalnej, umożliwiającej określenie sfery najbliższego rozwoju dziecka, a także opracowanie, wdrożenie i realizację indywidualnych programów edukacyjno-terapeutycznych. Wśród szeroko rozumianej niepełnosprawności możemy wyróżnić dzieci z zaburzeniami fizycznymi: niepełnosprawność ruchowa (porażenia, zanik mięśni, czyli dystrofia mięśniowa, przepukliny oponowo-rdzeniowe itp.), wady i zaburzenia słuchu, wzroku, dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi, dzieci z opóźnieniem rozwoju psychoruchowego, niepełnosprawnością intelektualną, z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, zaburzeniami mowy i komunikacji. Ale wśród osób wymagających wsparcia są dzieci o nieharmonijnym rozwoju, m.in. o dużej wrażliwości emocjonalnej, sensorycznej, z trudnościami w koordynacji ruchowej czy też w innych obszarach, takich jak manipulacja, grafomotoryka, czy też dzieci z ryzykiem dysleksji, dysgrafii.

Jaka jest różnica między orzeczeniem o niepełnosprawności a orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego?

Są to dwa odrębne dokumenty uprawniające rodzinę dziecka z niepełnosprawnością do skorzystania z różnych form wsparcia społecznego, mające odrębną drogę postępowania administracyjnego. Orzeczenie o niepełnosprawności jest dokumentem wystawianym przez Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności na wniosek rodzica, na podstawie zaświadczenia lekarskiego (lekarz pierwszego kontaktu lub lekarza specjalisty), dokumentacji medycznej dziecka oraz opinii psychologa w sytuacji zaburzeń rozwojowych. 

 

Orzeczenie uprawnia rodzinę dziecka do świadczeń m.in. socjalno-społecznych typu: zasiłek pielęgnacyjny, dofinansowania do rehabilitacji, do zakupu sprzętu służącego szeroko rozumianej rehabilitacji (w tym pomocy komunikacyjnych), karta parkingowa, bezpłatne przejazdy komunikacją, ale również do korzystania z bezpłatnych usług rehabilitacyjnych finansowanych ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – PFRON). 

 

Dotyczy to dzieci i młodzieży, które nie ukończyły 16. r.ż. i zaliczają się do osób niepełnosprawnych, jeżeli mają naruszoną sprawność fizyczną lub psychiczną, której to z kolei przewidywany okres trwania może wynosić powyżej 12 miesięcy, z powodu różnych zaburzeń i jednostek chorobowych, tj.: wady wrodzonej, długotrwałej choroby lub uszkodzenia organizmu, dzieci z niepełnosprawnością umysłową od stopnia umiarkowanego do głębokiego, z padaczką, ze znacznymi wadami wzroku, wadami słuchu, zaburzeniami ze spektrum autyzmu, nowotworami i in., powodującymi konieczność zapewnienia im całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych w sposób przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku. Kluczem w orzekaniu jest katalog klinicznych jednostek chorobowych, które wskazują m.in. na niezdolność do samodzielnego realizowania podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: samoobsługa, samodzielne poruszanie się, komunikowanie z otoczeniem, powodujące konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób przewyższający zakres opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, wymagające systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem. Tak więc dokument ten uprawnia do odpowiedniego zabezpieczenia społecznego dziecka i rodziny, do stworzenia mu odpowiednich warunków życia. Jest niezależnym dokumentem od orzeczenia o potrzebie kształcenia w edukacji.

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego jest podstawowym dokumentem w edukacji dziecka z niepełnosprawnością, wydawanym przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną na wniosek rodzica. Orzeczenie jest decyzją administracyjną, która uprawnia dziecko do skorzystania ze wsparcia psychopedagogicznego w placówkach edukacyjnych, w tym przypadku w przedszkolach (oddziałach) specjalnych, integracyjnych czy też ogólnodostępnych. Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego dokonywane jest przez interdyscyplinarny zespół specjalistów (psychologa, pedagoga, logopedę, rehabilitanta oraz lekarza). Dokument zawiera bardzo istotne informacje: diagnozę (w tym informacje o możliwościach rozwojowych i potencjale dziecka), okres, na jaki wydaje się orzeczenie, określa przyczynę (przyczyny) wydania orzeczenia, zalecenia w kwestii najkorzystniejszej dla dziecka formy kształcenia (przedszkole ogólnodostępne, integracyjne, specjalne i in.), zalecenia w zakresie form stymulacji, rewalidacji, terapii, usprawniania oraz innych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej (tu podaje się konkretne zajęcia, np.: logopedyczne, pedagogiczne, rehabilitacja ruchowa, integracja sensoryczna itp.), zalecenia w zakresie warunków realizacji potrzeb edukacyjnych, tzn. określenie, jakimi metodami pracujemy z dzieckiem, w jaki sposób dostosowujemy wymagania edukacyjne oraz uzasadnienie wydania orzeczenia. Zalecenie zawarte w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego są obligatoryjne dla przedszkola, w którym jest dziecko z orzeczeniem. To znaczy, iż przedszkole musi zapewnić realizacje wszystkich wskazanych zaleceń.

Czy nauczyciele są wystarczająco przygotowani na przyjęcie dziecka niepełnosprawnego do swojej grupy? W jaki sposób mogą podnosić swoje kwalifikacje?

Od nauczyciela i całego zespołu pracującego z dziećmi wymaga się w pierwszej kolejności pełnego przeświadczenia o słuszności włączenia dziecka z niepełnosprawnością. Równie ważna jest gotowość na pracę na różnych poziomach wiedzy, umiejętności edukacyjne oraz ciągłe poszukiwanie rozwiązań metodycznych. Wymaga to szerokich kompetencji w zakresie diagnozowania potrzeb, pracy w zespole, plan...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy