Dołącz do czytelników
Brak wyników

Elementy integracji sensorycznej

3 września 2019

NR 49 (Wrzesień 2019)

Ach, śpij, kochanie… problemy ze snem u dzieci

0 48

Problemy ze snem u dzieci to zmora rodziców i nauczycieli. Rodziców, bo dziecko, które nie może zasnąć lub budzi się wielokrotnie w nocy, przerywa niejednokrotnie również sen swych rodziców, a w konsekwencji nad ranem wszyscy są wymęczeni i w złych humorach. Nauczycieli, ponieważ w ciągu dnia widzą oni te zmęczone, niewyspane dzieci, mające problemy nie tylko ze skupieniem uwagi, lecz także z zapanowaniem nad swoim zachowaniem. Musimy pamiętać, że problemy ze snem mają wpływ na zachowanie i funkcjonowanie dziecka w ciągu całego dnia.

Prawidłowy i nieprawidłowy sen 


Prawidłowy sen jest cichy, dziecko śpiące powinno spać bezgłośnie, wszelkie charczenia, głośny czy świszczący oddech, a nawet chrapanie są oznakami nieprawidłowości. Dziecko powinno spać z zamkniętą buzią, ponieważ nosowy tor oddechowy obowiązuje zarówno w ciągu dnia, jak i w czasie snu. Prawidłowy sen to również odpowiednia jego ilość, rekomendowana przez specjalistów stosownie do wieku. Szacuje się, że u dzieci w wieku przedszkolnym jest to 10–13 godzin. Dziecko po przebudzeniu powinno być wypoczęte, raczej w dobrym nastroju. Nie tylko jednak suma przespanych godzin się liczy, bo jeśli sen jest przerywany, np. dziecko cierpi na bezdechy senne lub po prostu się wybudza, to ma miejsce zbyt mała ilość snu głębokiego. Każdy człowiek powinien doświadczać wszystkich faz snu: NREM i REM. Tylko w ten sposób może przywrócić równowagę ciału i mózgowi. Brak fazy REM upośledza naszą zdolność do uczenia się, zwłaszcza zadań złożonych. Dotyczy to w szczególności dzieci.

Po przeciwnej stronie mamy sen nieprawidłowy. Zaburzenia snu mogą mieć różny charakter. Może to być problem z zaśnięciem lub bezsenność, która powoduje, że sen dziecka nie jest ciągły. Może to być parasomnia, w której występują lęki nocne, lunatykowanie lub koszmary senne. Nieprawidłowy sen jest również wtedy, kiedy osoba cierpi na tzw. zespół niespokojnych nóg, czyli przymus nieustannego poruszania kończynami dolnymi, w tym również w trakcie snu. Nieprawidłowy sen może być też wynikiem zaburzeń oddychania. Według statystyk ponad 25% wszystkich dzieci i 35% dzieci poniżej drugiego roku życia ma częste problemy ze snem1. Trudności ze snem należy traktować poważnie, bo ich konsekwencje wpływają na funkcjonowanie całej rodziny i otoczenia. Brak snu pojawiający się u dziecka praktycznie każdej nocy jest widoczny zwykle w kilku obszarach: emocjonalnym (negatywnie wpływając na nastrój czy zdolność do samoregulacji), fizycznym (obniżając odporność, powodując nieprawidłowy wzrost), psychicznym (powodując słabą koncentrację, niższe funkcje poznawcze), społecznym i oczywiście w rozwoju samego dziecka. 

 

Problemy ze snem a nadpobudliwość ruchowa 


Dosyć często dzieci mające problemy ze snem otrzymują diagnozę nadpobudliwości psychoruchowej. To dlatego, że mają trudności z wysiedzeniem w jednym miejscu, występuje u nich deficyt uwagi, bywają impulsywne i agresywne. I faktycznie mówi się, że dzieci, które otrzymały diagnozę ADHD, mają problemy ze snem, ale dziecko chronicznie niewyspane będzie się zachowywało podobnie. Organizm pozbawiony snu nie jest w stanie racjonalnie myśleć, traci samokontrolę, to wszystko wpływa na interakcje w kontaktach z otoczeniem. W latach 50. ubiegłego wieku przeprowadzono eksperyment, w którym młody człowiek nie spał przez osiem dni – jego zachowanie stawało się przerażająco coraz bardziej chaotyczne2. Spanie poniżej sześciu godzin doprowadza też do niskich wyników w logicznym myśleniu oraz w słownictwie. Oczywiście to nie tak, że wszystkie dzieci mające problemy ze snem wykazują nadpobudliwość ruchową. Część wręcz przeciwnie – jest ospała i słabo skoordynowana.

Naukowcy z Uniwersytetu Surrey odkryli, że ponad 700 genów organizmu i ich ekspresja są zmienne, gdy ktoś regularnie ma deficyty we śnie w ciągu jednego tygodnia. 

Zły sen wpływa na podstawowy poziom jakości życia. Zmęczenie widać nie tylko w zachowaniu, lecz także w wyglądzie. Chroniczny brak snu zwiększa oznaki starzenia i obniża satysfakcję z samego wyglądu. Wśród długofalowych skutków deprywacji snu wyróżnia się też problemy kardiologiczne i zbyt wysokie ciśnienie krwi.

Rodzice dzieci mających problemy ze snem dosyć często zauważają u nich nie tylko słaby przyrost wzrostu, lecz także słaby apetyt i częste podupadanie na zdrowiu. Musimy pamiętać, że to właśnie stan snu wpływa na wydzielanie hormonu wzrostu. Brak należytej ilości snu doprowadza też do podniesienia poziomu hormonów stresu.

 

Sen w kontekście zaburzeń rozwojowych 


Problemy ze snem są łączone z wieloma zaburzeniami rozwojowymi. Przykładowo taką grupę dzieci stanowią te z diagnozą autyzmu. Szacuje się, że jest to między 35 a 89% dzieci z zaburzeniami ze spektrum. Dzieci te podobno są zdecydowanie bardziej podatne na występowanie bezsenności, w czasie snu zgrzytają zębami, cierpią na bezdechy, ich oddech jest ciężki, a to wszystko nie sprzyja spokojnie przespanym nocom. Występują u nich również niedobory melatoniny – hormonu odpowiedzialnego za regulowanie cyklu sen–czuwanie.

Dzieci mające zaburzenia integracji sensorycznej, dzieci wysoko wrażliwe, takie, które dosyć łatwo można przestymulować, również nie śpią regularnie. Brak snu powoduje, że są zmęczone, a to jeszcze bardziej sprzyja przestymulowaniu. To błędne koło, które tylko pogłębia liczne trudności dziecka i jego bliskich. Zmęczenie wynikające z braku snu doprowadza do pobudzenia, które dziecku jest trudno obniżyć, w konsekwencji organizm ma jeszcze większy kłopot, by zasnąć lub spać bez częstego wybudzania się.

Do gabinetów integracji sensorycznej dosyć często trafiają dzieci borykające się z różnymi trudnościami, w tym właśnie z nieprawidłowym snem. W przypadku zaburzeń integracji sensorycznej odpowiednia ilość snu bywa zaburzona przez bodźce, które dla danego dziecka są nadmierne. Mogą to być dźwięki, w tym nie tylko hałas ulicy, przejeżdżająca karetka na sygnale czy trzaśnięcie drzwi, lecz także subtelne, wręcz niesłyszalne odgłosy, w tym przykładowo oddech osoby, która śpi tuż obok. Również bodźce dotykowe, które dla niektórych dzieci są drażniące, mogą sprawiać, że dziecko przed snem nie może się wyciszyć, a tym samym zasnąć, lub wybudza się wielokrotnie w nocy, bo cały czas mu coś przeszkadza. Przykładami takich sytuacji będą metka od piżamy, zbyt zimne prześcieradło czy szorstka w opinii dziecka poszewka na poduszkę czy kołdrę.


Źródło problemu ze snem 


Niestety, nie wszystkie problemy ze snem można tłumaczyć zaburzeniami przetwarzania sensorycznego. Problemy z zasypianiem i przesypianiem nocy mogą mieć różnorodne podłoże, dlatego dziecko powinno być poddane szerszej diagnostyce, bo nawet jeśli faktycznie posiada diagnozę zaburzeń integracji sensorycznej, to jest też duże prawdopodobieństwo, że występuje jeszcze jakiś dodatkowy czynnik, który potęguje problemy ze snem.

Warto przeanalizować leki, które przyjmuje dziecko. Część z nich ma negatywny wpływ na sen, zaburzają go i obniżają tym samym jego jakość. Wśród leków negatywnie oddziałujących na sen dziecka wymienia się m.in. leki antyhistaminowe.

Z całą pewnością nie można liczyć na to, że problemy ze snem dziecka miną samoistnie. Naprawdę lepiej poszukać przyczyny już na samym początku, kiedy jeszcze nie występują u dziecka konsekwencje długotrwałej deprywacji snu. Dzieci, które nie śpią, są w grupie ryzyka rozwinięcia się u nich depresji w przyszłości.

Znalezienie faktycznej przyczyny kłopotów ze snem może okazać się trudne. Na samym początku warto przeanalizować typowy dzień dziecka, środowisko, w którym przebywa – może to ono nadmiernie pobudza? Leki, które przyjmuje, dietę typową dla tego konkretnego dziecka – szczególnie ważne jest to, co dziecko je wieczorem, kiedy zbliża się pora snu. Warto popatrzeć na dziecko, czy prezentuje tor oddechowy nosowy, czy może ustny. Warto posłuchać, jak śpi – może ma problemy z oddychaniem? Jego kondycja zdrowotna, a nawet napięcie mięśniowe będą miały ogromne znaczenie. Korzystne jest przeanalizowanie aktywności fizycznej dziecka. Może ma jej zbyt mało? Jeśli dziecko od dłuższego czasu nie śpi, to tak jak wspomniano wcześniej, jest duże prawdopodobieństwo, że samo zmęczenie już nie pozwala dziecku zasnąć. Analiza typowego dnia dziecka, odpowiedzi na powyższe pytania – wszystko to pozwoli ukierunkować drogę diagnostyczną.

Środowisko, w którym przebywa dziecko, styl życia rodziny i oczywiście nawyki czy rytuały mają ogromny wpływ na sen dziecka. To pierwszy obszar, któremu powinniśmy się przyjrzeć, kiedy dziecko wykazuje problemy ze snem. Warto zastanowić się nad przestrzenią, w której dziecko śpi. Może jest tam zbyt jasno, zbyt ciemno lub zbyt zimno? Być może mimo pory snu dziecka rodzina nie wycisza otoczenia, a głośne rozmowy, włączony telewizor czy krzątanie się domowników rozpraszają dziecko? Być może otoczenie dziecka jest bardzo chaotyczne, pełne przeciążających bodźców? A może w łóżku dziecka lub w jego pobliżu śpi zwierzę, którego sierść powoduje problemy z oddechem i stąd niemożność zapadnięcia w ciągły sen? Alergeny, w tym nie tylko sierść zwierzaka, lecz także generalnie roztocza, powodują przekrwienie błony śluzowej, wywołują kaszel i katar, co skutecznie zakłóca sen. Problemem może być też materiał, z którego jest wykonana piżama, wszyte w nią metki lub pościel, która w przypadku dzieci z nadwrażliwością dotykową jest na tyle drażniąca, że uniemożliwia zaśnięcie i spokojny sen. 

 

Przepis na dobry sen


Nie od dziś wiadomo, że niezwykle pomocna w zasypianiu jest rutyna, czyli wszelkie czynności i zasady, które są nieodzownie związane z porą snu. Zapytanie rodziców, czy mają takie rodzinne rytuały i czy przestrzega się ich regularnie, pomoże nie tylko w diagnostyce, lecz także być może w udzieleniu pomocnych wskazówek. Stała pora pójścia do łóżka, to, co dziecko je i pije na kolację, a także sama pora kolacji, kąpiel i temperatura wody, sposób spędzania czasu przed snem, stosowanie technik wyciszających, takich jak masaż, muzyka relaksacyjna, aromaterapia, zabawy stymulujące czucie głębokie, czytanie przed snem, przyciemnione światło, zmiana tonu głosów domowników – to tylko przykłady tego, o co warto zapytać. Jeśli wiemy, że dziecko korzysta z telefonu komórkowego albo gra w gry komputerowe, zapytajmy, ile czasu dziennie poświęca na tego typu aktywności i o jakiej porze dnia zwykle korzysta z tych urządzeń. Z wielu badań wynika, iż zaburzenia snu mogą być konsekwencją korzystania z komputera i grania w gry komputerowe. Jeśli dziecko ma dostęp do tego typu aktywności, a na dodatek komputer czy tablet jest u dziecka w pokoju, musimy być świadomi, że może to powodować późniejsze położenie się dziecka do łóżka, a także problemy z wstawaniem o poranku. Wiadomo również, że fale elektromagnetyczne, które są emitowane przez telefony komórkowe, mają wpływ na sen, oddziałują też na wydzielanie się melatoniny.

Kolejny aspekt wart uwagi to dysfunkcje oddechowe. To, w jaki sposób dziecko oddycha, ma wpływ na jego sen i generalnie funkcjonowanie. Jeśli obserwujemy u dziecka nieprawidłowy ustny wzorzec oddychania, musimy pamiętać, że niesie on ze sobą szereg innych nieprawidłowości i nie będą to tylko problemy ze snem. Same konsekwencje dysfunkcji oddechowych również będą nasilały problemy ze snem. Z tego też względu warto przeanalizować sposób oddychania dziecka zarówno w ciągu dnia, jak i podczas snu. Przydatna będzie konsultacja logopedyczna, w trakcie której specjalista oceni pozycję spoczynkową języka, sposób połykania, napięcie mięśniowe oraz generalnie dokona oceny budowy i funkcjonowania aparatu artykulacyjnego. Być może wskazana będzie pogłębiona diagnostyka stomatologiczna i ortodontyczna. Jeśli dziecko ślini się, oddycha ustami, wykazuje tendencję do seplenienia międzyzębowego, prezentuje nienormatywny sposób połykania, ma problemy z jedzeniem konsystencji wymagających żucia,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy