Dołącz do czytelników
Brak wyników

Podstawa programowa

2 grudnia 2019

NR 52 (Grudzień 2019)

Tożsamość dziecka w podstawie programowej wychowania przedszkolnego
jako całościowe, osobowościowe doświadczanie siebie samego

0 7

Jednym z najważniejszych elementów psychicznego rozwoju człowieka jest poczucie tożsamości. Prawo do poznania i rozwoju własnej tożsamości zostało wpisane do Konwencji o prawach dziecka. Zgodnie z art. 8 Konwencji, państwa-strony podejmują działania mające na celu poszanowanie prawa dziecka do zachowania jego tożsamości, w tym obywatelstwa, nazwiska, stosunków rodzinnych zgodnych z prawem, z wyłączeniem bezprawnych ingerencji. 

Dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego godności osobowej, tożsamości i prywatności. […] dziecko jest samodzielnym podmiotem, wymagającym jednak szczególnej opieki i ochrony prawnej1.

Wprzypadku gdy dziecko zostało bezprawnie pozbawione części lub wszystkich elementów swojej tożsamości, państwa–strony okażą właściwą pomoc i ochronę w celu jak najszybszego przywrócenia jego tożsamości. Na pojęcie tożsamości składa się m.in. prawo do nazwiska, obywatelstwa, prawo do wiedzy o własnym pochodzeniu genetycznym i biologicznym2. W ujęciu prawnym w pojęciu tożsamości mieści się również prawo do poznania i zachowania tożsamości religijnej. Podstawa programowa wychowania przedszkolnego zwraca uwagę na rozwój tożsamości dziecka w kilku miejscach. Przede wszystkim rozwój tożsamości został wpisany jako zadanie przedszkola. Przedszkole zatem ma współdziałać „z rodzicami, różnymi środowiskami, organizacjami i instytucjami, uznanymi przez rodziców za źródło istotnych wartości, na rzecz tworzenia warunków umożliwiających rozwój tożsamości dziecka”3. Aby sprostać temu zadaniu, trzeba przyjrzeć się treści pojęcia tożsamość oraz samej relacji osoby dorosłej – nauczyciela do dziecka jako podmiotu wychowania, aby zawarty w celu wychowania przedszkolnego fenomenologiczny aspekt aktywności dzieci w przedszkolu miał swą praktyczną realizację w bezpośrednich doświadczeniach przedszkolaków.

Tożsamość, poczucie tożsamości

W ujęciu psychologicznym wielu autorów pojęcie tożsamości i poczucie tożsamości traktuje synonimicznie. Inni próbują je rozróżnić, twierdząc, iż samo pojęcie tożsamości odnosi się do cech osoby, której to symptomatyczne właściwości środowiska owej osoby uznaje za ważne i umożliwiające jej identyfikację. Samo poczucie tożsamości umiejscawia w procesie własnego postrzegania i rozpoznawania siebie samego4. Niezależnie od dyskursu naukowego, trzeba spojrzeć na tożsamość dziecka z perspektywy jego indywidualnych doświadczeń jako osoby, która wkraczając do przedszkola, poszerza jakoby przestrzeń swej aktywności, lokując w niej siebie. Do tej przestrzeni wnosi bagaż swoich doświadczeń wyniesionych z rodziny. W tej nowej przestrzeni zatem ma poznać siebie, odkryć swoje możliwości, sens własnego działania, rozwinąć swoją tożsamość na podstawie istotnych wartości uznanych przez rodziców dziecka. Przedszkole zatem zobligowane jest do takiej pracy na rzecz wsparcia rozwoju dziecka, aby dziecko postrzegało siebie jako całą osobę, indywidualną i niepowtarzalną. Do tego właśnie potrzebne jest dziecku poczucie tożsamości. 
„Poczucie tożsamości [...] odnosi się do sposobu doświadczania własnej osoby, obejmującego rozpoznanie, że jest się tą samą osobą na przestrzeni czasu i w różnych kontekstach – niepowtarzalną, odrębną od wszystkich innych, urzeczywistniającą się całością”5. Na poczucie tożsamości, traktowane jako pojęcie wielowymiarowe, składa się szereg tzw. poczuć tożsamościowych, niezwykle ważnych i istotnych dla rozwijających się jednostek. Najczęściej w literaturze przytaczane są następujące poczucia tożsamościowe: poczucie własnej wartości, poczucie ciągłości w czasie, poczucie odrębności, poczucie spójności, poczucie niepowtarzalności, poczucie wewnętrznej treści. Trzeba zwrócić uwagę także na relacje dziecka do otoczenia, rodziny bliższej, dalszej, a także zbiorowości, jaką jest przedszkole czy mieszkańcy miasta, państwa. Sposób doświadczania siebie w relacji do grup społecznych tworzy poczucie przynależności do danej grupy. Analiza istoty wielowymiarowego poczucia tożsamości jest ważna w kontekście przytoczonego zadania przedszkola, a także w odniesieniu do umiejętności, które osiągają dzieci wychodzące z przedszkola do szkoły. Dotyczą one właśnie poczucia tożsamości, całościowego, osobowościowego doświadczania siebie samego. Dziecko czuje się bezpieczne i ważne, gdy wie, kim jest. 
Aby wspierać rozwój tożsamości przedszkolaków, trzeba dokładnie przeanalizować, zrozumieć, jakiego rodzaju konsekwencje rodzą się w sytuacjach, gdy dziecko np. zamiast poczucia wartości wynosi z przedszkola jego brak. Poczucie wartości to bezpośrednie doświadczenie własnej ważności, znaczenia, godności oraz sprawczości. Brak stosownych doświadczeń w rozwijaniu poczucia wartości prowadzi do permanentnego odczucia siebie jako jednostki gorszej, bezwartościowej. W szczególnych przypadkach zamienia się w bezradność, a to rzutuje na brak sukcesów i postępów w rozwoju w ogóle. Trzeba tutaj zwrócić uwagę na zawarty w podstawie programowej zapis dotyczący poczucia wartości, który jako osiągnięcie przedszkolaka w obszarze społecznym gwarantuje dojrzałość dziecka do podjęcia nauki w szkole. Został on zredagowany jako konkretna umiejętność przejawiania poczucia „własnej wartości jako osoby”. 
Kolejnym poczuciem tożsamościowym jest tzw. poczucie ciągłości w czasie. Związane jest ono z doświadczaniem własnej historyczności, trwałości, bycia tą samą osobą – mimo upływu czasu – dziewczynką, chłopcem, Anią, Tomkiem, córką, synem, wnuczką, wnukiem, choć z roku na rok zmieniającą się z uwagi na rozwój fizyczny, emocjonalny, społeczny, poznawczy itd. To bardzo ważny aspekt tożsamości dziecka. Niedobór w doświadczaniu tegoż poczucia może prowadzić do odczuwalnego braku powiązań z własną przeszłością lub dążeniem do stania się kimś innym. 
Bardzo ważnym poczuciem w rozwoju tożsamości jest poczucie odrębności, które pozwala na stawianie granic, doświadczanie tychże granic. Dziecko bez poczucia odrębności granicy nie stawia, może zatem zostać wchłonięte przez innych, zatracone. Takie dzieci bywają wykorzystywane przez silne jednostki nawet w zabawie, ale konsekwencją tychże zabaw nie jest wcale odkrycie swych możliwości czy sensu działania, zabawa taka pozostawia w dziecku poczucie bezradności, wykorzystania, nieprzystosowania. 
Poczucie spójności jako poczucie tożsamościowe to sposób doświadczania własnej integralności, pewnego porządku własnej jedności. Jesteśmy czasami świadkami braku odczuwania tejże jedności przez dzieci, które doświadczają rozwodu swych rodziców czy postępującej alienacji dziecka od jednego z rodziców. Brak poczucia spójności prowadzi dziecko do nierozumienia, kim jest, do kogo przynależy – do mamy, czy do taty, często do odczuwania siebie jako istoty rozbitej na części. Może rodzić także fantazje na swój temat i ucieczki ze zbyt trudnego świata rzeczywistego, którego nie jest w stanie znieść, do świata fikcji, w którym choć od czasu do czasu istnieje jako byt, którym dziecko chciałoby być. Brak poczucia spójności to duża przeszkoda w rozwoju tożsamości dziecka, ale i problem w realizacji za...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy