Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

9 października 2020

NR 59 (Październik 2020)

Rozwój mowy u dziecka – na co zwracać uwagę?

9

Prawidłowy rozwój mowy dziecka niewątpliwie jest niezmiernie ważny dla każdego rodzica. Pomimo faktu, że zwiększa się świadomość w zakresie poznawania prawidłowości rozwoju psychomotorycznego u dzieci, niektórzy rodzice nadal czerpią wiedzę o rozwoju swego dziecka, porównując je do rówieśników czy starszego rodzeństwa. Z jednej strony zaczynają się wówczas niepotrzebnie niepokoić o różne rzeczy, z drugiej zaś potrafią nie zauważyć drobnych nieprawidłowości, mogących wpłynąć na późniejszy rozwój mowy ich pociech.

Często pierwszą osobą, oglądającą dziecko specjalistycznym okiem, jest nauczyciel wychowania przedszkolnego. Czasem to on jako pierwszy potrafi zauważyć u dziecka nieprawidłowości, które mogą być przyczyną powoli rozwijającej się mowy i komunikacji lub leżeć u podstaw zaburzeń w jej rozwoju. W swym artykule przedstawię zatem garść informacji o opóźnionym rozwoju mowy, które mogą posłużyć nauczycielom w rozpoznaniu ORM, ułatwić rozmowę z rodzicami dziecka oraz wspierać logopedę w terapii tego zaburzenia.

POLECAMY

Na samym początku warto pochylić się nad kwestiami pojęcia opóźnionego rozwoju mowy. Zrobię to jednak w formie uproszczonej, gdyż w terminologii przedmiotu funkcjonuje wiele definicji. W opóźnionym rozwoju mowy wyróżniamy najczęściej trzy formy: opóźnienie rozwoju mowy, prosty opóźniony rozwój mowy oraz zaburzony rozwój mowy1. Prosty opóźniony rozwój mowy może ustąpić samoistnie po 3. roku życia dziecka. U takich dzieci rozwój mowy przebiega według takich samych etapów co u dzieci w normie, tylko z pewnym opóźnieniem. Po 3. roku życia następuje „rozkwit mowy”, charakteryzujący się szybkim wzrostem słownictwa, pojawianiem się normatywnych form fleksyjnych, rozwojem bardziej złożonych zdań, dłuższych wypowiedzi2. Rodzice często kojarzą taki przypływ kompetencji językowych i komunikacyjnych z momentem rozpoczęcia nauki w przedszkolu, który pokrywa się zazwyczaj z osiągnięciem 3. roku życia dziecka. Niestety sprawia to, że część rodziców czeka na moment posłania dziecka do przedszkola, licząc, że tym samym poprawi się czy nawet pojawi mowa. Tymczasem kontrolną wizytę u logopedy należałoby odbyć wcześniej, jak tylko rodzic zauważy jakieś niepokojące objawy. Warto uświadamiać rodziców, że nie należy czekać z wizytą u specjalisty do czasu wejścia dziecka w 3. rok życia.

Logopedzi zajmują się również o wiele młodszymi dziećmi, prowadząc ich terapię. Czasem przekazują rodzicom instruktaże, jak należy stymulować rozwój mowy w codziennych zabawach i podczas codziennych sytuacji w domu. Co więcej, pomimo tego, że mowa dziecka w okolicy 3. roku życia zaczyna się intensywnie rozwijać, co może wydawać się rozwiązaniem tego problemu, nie należy rezygnować z kontrolnej wizyty u logopedy. Należy monitorować rozwój dziecka, aby nie przeoczyć momentu, kiedy należałoby rozpocząć terapię logopedyczną, ponieważ mamy jednak do czynienia z opóźnieniem rozwoju mowy albo z którąś z form zaburzonego rozwoju mowy.

Do zadań nauczyciela przedszkola należy zatem poinformowanie rodzica o takiej możliwości, jeżeli dziecko nie odbyło jeszcze swojej pierwszej wizyty.

Terapia logopedyczna jest nastawiona na zmianę sposobu komunikacji całej rodziny. 

Nieco inaczej sprawa przedstawia się w przypadku opóźnienia rozwoju mowy. Ono wyrównuje się później, trwa do ok. 5.–6. roku życia dziecka. W tym przypadku wdrożenie terapii logopedycznej jest niezbędne, aby stopniowo, na skutek oddziaływań terapeutycznych, nastąpił ilościowy wzrost słownictwa, ustabilizowały się formy morfologiczne, uwidoczniła się struktura zdania. Warto wspomnieć, że terapia logopedyczna w tym przypadku jest długotrwała, nastawiona na zmianę sposobu komunikacji całej rodziny. Taka terapia prowadzona jest na wielu płaszczyznach, warto zatem zadbać o przepływ informacji między nauczycielem przedszkolnym a logopedą prowadzącym terapię dziecka, jeśli jest to specjalista spoza przedszkola, do którego uczęszcza dziecko.

Trzecia sytuacja, czyli zaburzony rozwój mowy, oznacza, że komunikacja językowa dziecka nie rozwija się zgodnie z normami przyjętymi dla określonego wieku, ale nie jest także charakterystyczna dla dziecka młodszego. Zachowania językowe są zakłócone w takim stopniu, który uniemożliwia ich samoistne wyrównanie się z czasem.

Title

Przyjmijmy, że do grupy przedszkolnej trafia dziecko, o którym wiemy, że nie jest objęte terapią logopedyczną ani nawet nie odbyło wstępnej konsultacji logopedycznej. Na jakie objawy opóźnień bądź zaburzeń rozwoju mowy dziecka powinien zwrócić uwagę nauczyciel wychowania przedszkolnego, aby mieć podstawę do skierowania dziecka na diagnozę logopedyczną? Przede wszystkim jest to:

  • późniejsze, względem innych dzieci, pojawianie się słów (dzieci z ORM posługują się czasem mniej niż dziesięcioma słowami);
  • późniejsze pojawianie się lub czasem całkowity brak zdań prostych oraz złożonych;
  • liczne agramatyzmy, w przypadku gdy mowa zaczyna się u dziecka pojawiać;
  • zaburzona artykulacja, dłuższe wymawianie poszczególnych dźwięków mowy w sposób charakterystyczny dla wcześniejszego okresu rozwojowego;
  • komunikacja za pomocą pojedynczego słowa, sylaby, onomatopei;
  • zniekształcenia fonetycznej formy wyrazów, takie jak przestawki głoskowe czy sylabowe (metatezy), opuszczanie głosek w wyrazach (elizje), opuszczanie sylab początkowych, zmniejszona liczba sylab w wyrazie, redukcje grup spółgłoskowych;
  • bałagan fonetyczny – trudności w zrozumieniu wypowiedzi dziecka (mimo że dziecko mówi dużo, chętnie);
  • brak wyrazistości artykulacyjnej;
  • sylaby początkowe w znaczeniu całego wyrazu (np. „ka” zamiast „kaczka”);
  • zubożenie kategorii wypowiedzi zdaniowej – preferowanie równoważników zdania lub zdań prostych;
  • brak użycia czasowników.

Oczywiście objawów można wskazać więcej, nie tylko w warstwie językowej. Równie istotna jest obserwacja dziecka pod względem objawów niejęzykowych, takich jak:

  • brak kontaktu wzrokowego lub utrzymywanie go bardzo krótko;
  • brak gestu wskazywania palcem, np. podczas wspólnego oglądania książeczek;
  • brak reakcji na swoje imię czy dźwięki płynące z otoczenia (warto pamiętać, że jedną z podstawowych przyczyn ORM są zaburzenia słuchu);
  • trudności z koncentracją uwagi;
  • nadmierna ruchliwość lub potrzeba autostymulacji (np. poprzez kręcenie się w kółko);
  • trudności z regulacją emocji;
  • słaba pamięć słuchowa, opóźnienie rozwoju analizy i syntezy słuchowej;
  • trudności w jedzeniu, zwłaszcza pokarmów o konsystencji twardej;
  • oddychanie torem ustnym.

 

Zaburzenia mogą dotyczyć zarówno ekspresji mowy, jak i rozumienia wypowiedzi słownych, podczas gdy w dwóch poprzednio opisanych przypadkach rozumienie mowy jest zachowane bardzo dobrze. W zaburzonym rozwoju mowy występują liczne zakłócenia w realizacji morfemów i fonemów, u dziecka mogą pojawiać się także nieadekwatne reakcje słowne i bezsłowne3. Odbiorca komunikatu ma zwykle problem z jego zrozumieniem. W tym przypadku niezbędne jest podjęcie jak najwcześniej terapii logopedycznej, czasem nawet zintensyfikowanej. W ramach zaburzonego rozwoju mowy wyróżniamy różne formy zaburzenia: niedokształcenie mowy pochodzenia korowego (alalia), dyzartria, niedokształcenie mowy towarzyszące niepełnosprawności umysłowej (oligofazja) i inne.

W każdym przypadku niezbędna jest rozszerzona diagnoza, nie tylk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy