Dołącz do czytelników
Brak wyników

Podstawa programowa

8 marca 2021

NR 64 (Marzec 2021)

Proza i doświadczenia wyrażania ekspresji twórczej
Metoda dynamicznych obrazów w praktyce

31

W przestrzeni pełnej zabawek jeden ruch ręki dziecka wystarczy, aby rozpoczęło się działanie. Przestrzeń tekstu literackiego pełna jest znaczeń, postaci, przedmiotów, informacji, które trzeba sobie wyobrazić i przetworzyć, aby włączyć je do zabawy.

Tekst literacki czytany przez uczniów w szkole powinien być inspiracją do wyrażania doznań uczniów. Starsze dzieci oraz młodzież, pracując z tekstem, uczą się jego interpretacji, a wykorzystując nabywane w toku edukacji umiejętności pisania, czytania, prowadzenia dyskusji, dialogu, wybranych technik teatralnych czy technik dramy, za pomocą wspomnianych aktywności wyrażają swą ekspresję, doznania, osobiste zdanie na temat przeczytanego utworu.

W przedszkolu pracujemy z dzieckiem najmłodszym, które będąc odbiorcą tekstu, nie dysponuje jeszcze takimi możliwościami w rozumieniu form wyrażania swej ekspresji jak uczniowie, jednakże nie oznacza to, iż tekst na dziecko nie oddziałuje, jedynie formy pracy z tekstem czy formy wyrażania ekspresji są nieco inne, adekwatne do fazy rozwojowej. Dzieci charakteryzuje niezwykła spontaniczność przedstawiania swych doznań, natychmiastowość, konieczność wyrażenia swego odkrycia jakoby poza kolejnością. Dlatego praca z tzw. czynnościami ekspresyjnymi w przedszkolu nie należy do łatwych.

Czytając przedszkolakom za długo przy jednoczesnym utrzymywaniu ciszy, możemy doprowadzić do znudzenia. Dziecko, gdy nie może wyrazić swych doznań związanych z tekstem, albo przestanie słuchać i będzie odpływać w przestrzeń swojej wyobraźni, albo zacznie się ruszać, aby podjąć aktywność, która bardziej mu się podoba. Czytając za krótko, w ogóle nie mamy pewności, czy dzieci stały się odbiorcami tekstu, a jeżeli same dzieci nie zauważą sensu w wykonywanej przez siebie i nauczyciela czynności, także na poziomie przede wszystkim umysłowym podążać będą w kierunku takiej czynności, która je bardziej zajmuje. To, co powinno dzieci najbardziej „uwieść” podczas czytania, to jego jakość. Nauczyciel nie może czytać dzieciom bez zaangażowania emocjonalnego, bez wyrazistej, dobrej dykcji, bez stosownej intonacji, kontaktu wzrokowego z dziećmi, mimiki i spójnej z tekstem mowy pozawerbalnej. Dobrze czytający nauczyciel czasami pewne fragmenty tekstu wiersza czy prozy mówi jakoby z pamięci, angażując swój wzrok w kontakt wzrokowy z przedszkolakami, co jest oczekiwaną przez nie formą relacji nadawca–odbiorca i warunkiem poruszenia wyobraźni dzieci.

Pamiętajmy, że poruszona wyobraźnia dziecka natychmiast zaczyna działać. Pojawia się w formie tzw. ekspresji emocjonalnej, czyli takiej o podłożu fizjologicznym. Ekspresja emocjonalna, krótkie wypowiedzenie dziecka, czasami gest, okrzyk czy zwrócenie się do kolegi, koleżanki twarzą o symptomatycznym wyrazie radosnego zdziwienia to przejaw likwidowania tzw. 

podniecenia, silnego napięcia. Aktor w teatrze czeka na takie reakcje dzieci i musi naprawdę włożyć wiele pracy w swój występ, aby taką spontaniczność wywołać. Czytanie dzieciom w przedszkolu powinno doprowadzać do wyrażania różnych form ekspresji emocjonalnej, za co odpowiada sam tekst, którego zwartość powinna być adekwatna do potrzeb, oczekiwań poznawczych dzieci, tekst powinien się dzieciom spodobać. Aby takie zdarzenie było udziałem dzieci, samo czytanie nauczyciela musi być wciągające, ciekawe, intrygujące.

Sytuacja edukacyjna, w której nauczyciel czyta dzieciom, wymaga starannego przygotowana i stosownego namysłu, tym bardziej że współczesny mały odbiorca tekstu szybciej i sprawniej koncentruje się na doznaniach wzrokowych, większy problem ma ze skupieniem się na słuchaniu. Wspomaganie koncentracji na procesie słuchania i umysłowego przetwarzania informacji płynącej z tekstu jest obecnie procesem bardzo trudnym, a w niektórych grupach dzieci wręcz niemożliwym, co powoduje, iż nauczyciele mniej czytają dzieciom, bardziej angażując je w inne aktywności. Jednak brak umiejętności koncentrowania się dzieci na słuchaniu powoduje poważne konsekwencje w rozwoju, np. regres mowy, myślenia przyczynowo-skutkowego, infantylizację zachowań. 

Skupianie uwagi dzieci na tekście czytanym lub recytowanym, który jest poezją, zdaje się czynnością łatwiejszą. Rytm i rym, które dzieci wyczuwają, bardzo szybko wyzwalają emocjonalne czynności ekspresyjne. Inaczej jednak dzieci reagują na prozę, która owszem, także posiada jakiś rytm, np. powtarzalność pewnych sekwencji czy zdarzeń, może obrazów, ale nie jest on wyczuwalny i nie stanowi dla dzieci tzw. klamry tematycznej inicjującej tworzenie form wyrażania ekspresji. Trzeba także wspomnieć, iż tekst literacki wpływa na potrzebę wyrażania innego rodzaju ekspresji zwanej twórczą. Odbiorca tekstu, przedszkolak, w charakterystyczny dla siebie sposób chce wyrazić intencje twórcy tekstu, przedstawić to, co rozumie, i to, co jest dla niego inspiracją, a ponieważ nie potrafi jeszcze sam napisać wypowiedzi na temat utworu czy ustnie przedstawić swych myśli, wyraża swą twórczą ekspresję poprzez formy mu dostępne, np. aktywność ruchową czy graficzną. 

Wspominając we wcześniejszych artykułach o konieczności wyrażania ekspresji przez dzieci, przedstawiłam Państwu podział czynności ekspresyjnych, którymi posługują się dzieci w okresie wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej. Świadomość istnienia konkretnych form wyrażania ekspresji czy tzw. czynności ekspresyjnych powinna wpłynąć na stosowne przygotowanie się nauczyciela do samej czynności czytania dzieciom w przedszkolu. 

Tekst, szczególnie prozatorski, można podzielić na istotne dla dzieci i ich rozumowania fragmenty, które w sensie znaczeń, postaci, zdarzeń w nich zawartych, informacji nadają się do przetworzenia w odniesieniu do możliwości intelektualnych, a także emocjonalnych. Fragment tekstu powinien zawierać tzw. klamrę tematyczną, która umożliwi działanie – zabawę wyprowadzoną z jego istoty. Przykładem niech będzie zielony kapelusik, który funkcjonując podczas procesu czytania opowieści o małym klaunie zwanym Pim-pam, którą przybliżam Państwu w artykułach, skupia uwagę dzieci na słuchaniu, jednocześnie powodując wyrażanie radości czy ekspresji emocjonalnej w momencie, gdy pojawia się na głowie nauczyciela. To właśnie ten zielony kapelusik jest atrybutem bohatera opowiadania oraz klamrą tematyczną, na której nauczyciel opiera powrót dzieci do słuchania czytania.

POLECAMY

Proza i doświadczenia wyrażania ekspresji twórczej 

Bardzo istotnym i charakterystycznym elementem metody dynamicznych obrazów są momenty wyrażania ekspresji twórczej przez dzieci, czyli ich dynamiczna aktywność, która dla osoby patrzącej na zabawę jest właśnie dynamicznym obrazem. Twórcami takiej aktywności są dzieci, choć nauczyciel jest odpowiedzialny za organizację przestrzeni do ich działania. Aby taką przestrzeń dzieciom zorganizować, nauczyciel musi odpowiednio przygotować pracę z tekstem. Praca z tekstem prozatorskim w metodzie dynamicznych obrazów jest przede wszystkim zbudowana na zaplanowanym i przemyślanym procesie wzmacniania wrażeń zmysłowych, co skutkuje spontanicznością w wyrażaniu ekspresji i podejmowaniu się wielorakich czynności ekspresyjnych. Sama czynność czytania przez nauczyciela powinna wzmacniać doznania dzieci, nie może natomiast być źródłem doznań przesadnych, aby dzieci skupione były na rozumowaniu i czynnościach praktycznych spójnych z czynnościami intelektualnymi. Fragment czytanego tekstu prozatorskiego może się stać przyczyną bardzo ciekawej aktywności dzieci, którą wzmacniać, pobudzać będzie właśnie ekspresja twórcza, dzięki której dzieci dokonają eksploracji tekstu literackiego, odkrywając w nim przestrzeń do zagospodarowania swoimi pomysłami.

Nawet my, dorośli, czytając ciekawą książkę, włączamy szybko swoją wyobraźnię, aby zrozumieć przekaz autora ukryty w tekście. Wyobraźni potrzebujemy do interpretacji tekstu. Identyfikujemy się lub nie z wybranymi postaciami, próbujemy zrozumieć rozumowanie bohaterów, ich intencje, przewidujemy kolejne zdarzenia, przeżywamy, czasami nawet wyobrażamy sobie dokładnie przestrzeń tekstu w formie obrazów z filmu z detalami, kolorystyką czy zapachami, a gdy w rzeczywistości idziemy do kina, bo pojawiła się ekranizacja danej powieści, wracamy podekscytowani, czasami niezadowoleni, nie zawsze bowiem film pozostaje w zgodnej relacji z naszymi wytworzonymi przez wyobraźnię w procesie czytania książki obrazami. Wyrazem czynności ekspresyjnych osób dorosłych po takim doświadczeniu będzie zapewne zajmująca rozmowa o filmie, wymiana poglądów na jego temat. Współcześnie wyrazem ekspresji twórczej po przeczytaniu utworu literackiego czy obejrzeniu filmu jako jego ekranizacji są różnego rodzaju formy artystyczne w postaci krótkich filmów tworzonych przez miłośników danego dzieła umieszczanych w internecie na kanałach typu YouTube, posterów, grafik, a nawet żartobliwych memów czy prezentacji. Zdarza się, że miłośnicy literatury tworzą swoje prywatne blogi, podejmując się na nich oceny utworu literackiego. Nietrudno zauważyć, iż takie formy także służą wyrażaniu ekspresji twórczej.

W jaki sposób zatem dzieci mogą wyrażać swoją ekspresję twórczą? W czasie słuchania czytania utworu prozatorskiego czy może po jego przeczytaniu? 

Czytany dzieciom tekst buduje w ich wyobraźni obrazy pełne nazw, pojęć, których się uczą. Słuchając, przedstawiają sobie w umyśle reprezentacje tychże pojęć, rozpoznają relacje pomiędzy pojęciami. Pamiętajmy jednak, iż dzieci są dopiero na etapie zanurzania się w języku ojczystym, intensywnego poznawania języka, kształtowania się pojęć, i to bardzo podstawowych. Czytanie zatem zawsze powinno być związane z działaniem, odczuwaną formą zabawy, która pomaga dziecku w rozumowaniu, myśleniu przyczynowo-skutkowym, dostarczaniu radości z odkrywania nowych znaczeń. Przedstawiana przeze mnie metoda dynamicznych obrazów zakłada rozbudowę wspomnianych reprezentacji w wyobraźni na podstawie podjęcia się przez dziecko czynności ekspresyjnych po przeczytaniu tekstu, a także w trakcie jego czytania. Czasami statyczna pozycja dziecka podczas słuchania czytania nauczyciela w metodzie dynamicznych obrazów zamienia się w pozycje dynamiczne, ruchowe. Czasami dziecko słucha czytania w bezruchu, aby po przeczytaniu tekstu ruch stał się podstawą wyrażania ekspresji twórczej. Zawsze podejmowanie czynności ekspresyjnych przez dziecko pomaga mu w rozumowaniu.

Zadowolony mały klaun 

Mały klaun Pim-pam dał się już dzieciom poznać jako postać, której czasami jest bardzo smutno, ponieważ pracownicy cyrku Salto nie traktują go poważnie. Wiele przykrości sprawiają mu uszczypliwości i prześmiewcze wypowiedzi kierowane bezpośrednio do niego. Przedszkolaki, słuchając tekstu o klaunie, korzystając z bezpośrednich zdań wypowiedzianych przez tresera czy kucharza, odkryły podczas zabawy badawczej, iż zdania te są nieprawdziwe. Wczuły się w uczucia klauna, stały się jego obrońcami i przyjaciółmi. Trudno nie zgadnąć, że mały klaun, mając tylu przedszkolnych przyjaciół, nie będzie już smutny. 
Nauczyciel przygotowuje kolejną sytuację edukacyjną według metody dynamicznych obrazów, która zgodnie z tekstem kolejnego rozdziału książeczki znacznie zmienia sytuację klauna, no i pokazuje go jako postać niezwykle zadowoloną. Unosi nad...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy