Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kulturalny maluch

28 maja 2018

NR 37 (Maj 2018)

Podróż 4. Grać rolę czy być w roli – inspirujący świat dramy

401

W zbiorze różnorodnych metod zachęcających dziecko do działalności twórczej istotną rolę odgrywa drama. Od wielu lat coraz śmielej wkracza na edukacyjną arenę, stanowiąc cenne źródło inspiracji 
do pracy dla poszukujących i kreatywnych nauczycieli, którym niestraszne są niekonwencjonalne metody pracy. 

Wswojej istocie z bogactwem różnorodnych środków artystycznego wyrazu, technik i gier ma wiele do zaoferowania wszystkim uczestnikom procesu nauczania, począwszy od najniższego stopnia edukacji do najwyższego. Wiele uczelni pedagogicznych uczyniło dramę jednym z kierunków studiów, wierząc w siłę jej ogromnych możliwości i sukces oddziaływań edukacyjnych i wychowawczych.
Ta intrygująca i fascynująca metoda pracy nie należy do najłatwiejszych. Wymaga bowiem od nauczyciela dobrego przygotowania merytorycznego. Chcąc efektywnie wykorzystać dramę w pracy z dziećmi, należy dokładnie poznać jej specyfikę wraz z całą gamą najważniejszych elementów, cech, technik w niej stosowanych oraz walorów, jakie proponuje. 
Myśląc o dramie, warto stworzyć sobie mapę dobrych skojarzeń, które mogą być pomocne w uchwyceniu jej skomplikowanej istoty. Starałam się, żeby mój przewodnik dramowy był prosty i zawierał najważniejsze pojęcia (elementy) charakteryzujące tę interesującą metodę nauczania. 
Najważniejszym elementem dramy jest szeroko rozumiana IMPROWIZACJA, czyli wymyślanie na bieżąco tego, co się mówi i robi na scenie. Improwizacja oparta jest na wypowiadaniu przez dzieci ich własnego, niewyuczonego tekstu związanego z ich osobistym i życiowym DOŚWIADCZENIEM. Uczestnicy dramy nie odgrywają przygotowanych ról, jak ma to miejsce w tradycyjnych formach teatralnych. Oni wchodzą w ROLĘ, budują ją, wykorzystując najważniejsze środki artystycznego wyrazu (ruch, gest, mina, słowo, dźwięk). Odtwarzając różne postacie ze świata rzeczywistego i fikcyjnego, bawią się rolą, budują rzeczywistość, korzystając ze swoich indywidualnych predyspozycji, aspiracji, angażując do działania ciało, emocje i WYOBRAŹNIĘ. Naturalna zabawa na scenie nigdy nie będzie przewidywalna, jeżeli dołączymy do niej jeden z najważniejszych elementów improwizacji, czyli KONFLIKT. Może być on oczywisty lub nieuchwytny, może wynikać z okoliczności lub charakteru człowieka. Wprowadzając napięcie jako dodatkowy czynnik (krzyk w lesie, zgubiona mapa turysty, rozbite okulary babci, sztorm na morzu, złość czarodzieja), spowodujemy, że najprostsze działanie stanie się przygodą pełną niesamowitych wrażeń. Napięcie zdecydowanie ma wpływ na dynamikę zdarzeń, wywołuje lęk, zagrożenie, niepewność, ból, pragnienie. Są to czynniki, które stymulują DZIAŁANIE. Uczestnicy dramy zawsze stoją przed ważnym zadaniem. Muszą znaleźć drogę do rozwiązania postawionego przed nimi problemu. Korzystają z bagażu własnych doświadczeń osobistych i kulturowych, uruchamiają wyobraźnię, pamięć, zmysły, swoje ciało, głos i w sposób kreatywny poszukują indywidualnych rozwiązań, dokonują samodzielnych wyborów. Stają się aktywnymi twórcami rzeczywistości, kreują postać i rozwijają wydarzenie, zmierzając do określonego celu. Charakter podejmowanej aktywności pozwala im na przeniesienie świata wewnętrznego do świata zewnętrznego – wyobrażenia pomysłów zamieniają w czyn. Przeżywając określone problemy i wspólnie je pokonując, uczą się rozumienia siebie i innych. Biorąc udział w doświadczeniu grupowym podczas realizacji wspólnych celów, wszyscy uczestnicy nawiązują kontakty międzyludzkie, dzielą się nie tylko przestrzenią, ale również swoimi odczuciami, przeżyciami, pomysłami z innymi, uzewnętrzniają własne potrzeby, lęki, aspiracje. WSPÓŁDZIAŁANIE w atmosferze szacunku buduje poczucie więzi koleżeńskiej, wpływa na zacieśnienie relacji pomiędzy uczestnikami zadania dramowego, zwiększa wrażliwość na istnienie innych, wzmacnia poczucie współpracy. To przekłada się na odkrywanie samych siebie, poznawanie własnych możliwości, budowanie pewności siebie i swobodę w kontaktach z innymi. Z poczuciem więzi i wspólnoty silnie związane jest poczucie BEZPIECZEŃSTWA. Obszar dramy jest bezpieczny dla dziecka, pozwala mu w trudnej sytuacji działać w obszarze fikcji, tam rozładować swoje niepokoje, szukać rozwiązań danego problemu, inspirowanych doświadczeniem ze świata rzeczywistego. Działanie, które jest podstawą zabaw dramowych, jest również najlepszym sposobem na rozwijanie INDYWIDUALNOŚĆI każdej osoby biorącej w nich udział. Każdy traktowany jest jako indywidualna i niepowtarzalna jednostka, która na scenie tworzy, kreuje swój własny świat, w którym może bez skrępowania i ograniczeń wyrazić siebie. Nigdy żadna odgrywana scena nie będzie wyglądała tak samo jak w teatrze. Uczestnicy bowiem obdarzeni są różnym doświadczeniem, uczuciami, wyobraźnią, intuicją, a to jest gwarantem nie kopiowania, ale zasygnalizowania własnej oryginalności. 
Chcąc efektywnie wprowadzić dramę do pracy i poprzez tę metodę urozmaicić zajęcia i zwiększyć ich atrakcyjność, warto zapoznać się z jej podstawowymi technikami, które są podstawą praktycznych działań z wychowankami. Do technik najczęściej stosowanych w przedszkolu zaliczamy:

  • Ćwiczenia zmysłów – technika pozwalająca na doskonalenie poszczególnych zmysłów, różnicowanie ich wrażliwości, uświadomienie dzieciom ich znaczenia i roli w życiu, wspomagająca trening skupiania uwagi na pojedynczym szczególe lub zespole szczegółów, pobudzająca wyobraźnię.

 

Zabawy na rozwijanie zmysłów według klasyka dramy według B. Waya:

  • wsłuchiwanie się w odgłosy najbliższego otoczenia,
  • wsłuchiwanie się w swój oddech,
  • powtarzanie sekwencji usłyszanych dźwięków, 
  • łączenie dźwięków z wyobrażonymi okolicznościami (np. do kogo należą kroki usłyszane na zewnątrz, dokąd chciałbyś polecieć samolotem, co by było, gdyby zegar się zatrzymał i czas przestał płynąć),
  • wymienianie szczegółów na obejrzanej ilustracji,
  • opisywanie wybranego szczegółu wyposażenia sali,
  • układanie opowiadań na podstawie zobaczonego przedmiotu (czarodziejskie drzewo, magiczne pudełko, tajemnicza kartka),
  • odnajdywanie w sali przedmiotów o zróżnicowanej powierzchni,
  • wybieranie spośród zgromadzonych próbek zapachowych zapachów najprzyjemniejszych (jesteś w her-baciarni: wybierz próbki tych herbat, które są dla ciebie najprzyjemniejsze),
  • kojarzenie smaków ze wspomnieniami z przeszłości. 

 

  • Rozmowa – wywiad – technika doskonaląca umiejętność komunikowania się dzieci, rozwijająca dziecięce emocje i uczucia, ucząca sztuki zadawania pytań i udzielania odpowiedzi, wymagająca uważnego słuchania; dodaje wiary i pewności siebie, pozwala dostrzec drugą osobę przez jej sukcesy, porażki, pragnienia. Technika ta ma jasno określone role – wiadomo, kto jest kim – rozmówca i osoba prowadząca rozmowę. Przykłady:
    •  Rozmowa telefoniczna – zaproponuj temat (Planujemy wakacje: osoba A chce jechać nad morze, osoba B – w góry. Podróż: osoba A lubi podróżować nocą, osoba B – w dzień).
    •  Pogadanka meteorologiczna (osoba A uważa, że pogoda ostatnio była bardzo dobra, osoba B uważa wręcz przeciwnie).
    •  W wesołym miasteczku (osoba A chce pojeździć na karuzeli, osoba B – na samochodzikach).
    • Gorące krzesło – wybrane lub chętne dziecko siada w „roli” na wyznaczonym krześle, pozostali uczestnicy zadają pytania, na które stworzona przez kandydata postać odpowiada.
    • Jestem św. Mikołajem – nauczyciel odgrywa rolę przebrany za postać w roli lub wyposażony w rekwizyt kojarzący się ze św. Mikołajem; odpowiada na pytania dzieci, przekazując w atrakcyjny sposób legendę o św. Mikołaju, jego kraju, przyzwyczajeniach, świątecznej pracy itp.
  • Rysunek – technika bardzo atrakcyjna dla dzieci w wieku przedszkolnym. Pomaga wyrazić siebie, jak również przedstawić sposób rozwiązania postawionego przed dzieckiem problemu, ułatwia uporządkowanie doświadczeń, wyobrażeń, wrażeń. 
  • Rzeźbienie – rzeźba – technika ta oparta jest na jednych z najważniejszych znaków dramy, do których należą ruch i bezruch. Odnosi się do doświadczeń uczestników związanych z własnym ciałem, do świadomości posiadanych możliwości ruchowych, wyczucia przestrzeni. Ruch staje się narzędziem plastycznym budowania sytuacji. Technikę tę można wykorzystać na dwa sposoby. Jeden z nich polega na dotykaniu drugiej osoby, której ciało jest materiałem dla rzeźbiarza; dotykając i uruchamiając materię, rzeźbiarz nadaje jej kształt sugerowany zadaniem dramowym. Drugi sposób polega na synchronizacji ruchów materii i rzeźbiarza, który nie dotyka materiału rzeźbiarskiego, a jedynie za pomocą ruchów dłoni wskazuje zmianę materii. Podczas „rzeźbienia” doskonalone są takie umiejętności, jak zdolność obserwacji, koncentracja uwagi, wrażliwość na drugą osobę, świadomość ruchu. Efekt pracy dziecka – rzeźba – podlega etykietowaniu, pozostali uczestnicy dramy nadają mu nazwę.
    • W galerii rzeźbiarskiej – rzeźbiarze tworzą własne rzeźby; po kilku minutach rzeźby zastygają w bezruchu, a pozostali uczestnicy ćwiczenia oglądają dzieła kolegów, mogą nadać im nazwy lub poprzestać na własnej obserwacji. W zabawie następuje zmiana ról. 
  • Scenka pantomimiczna – technika polegająca na wykorzystaniu ruchu jako środka wyrazu artystycznego do wyrażania różnych treści i nastroju. W przeciwieństwie do poprzedniej techniki posiada fabułę. Wpływa na nabywanie samoświadomości własnego ciała i jego ruchowych możliwości, poznanie właściwości ruchu – płynności, natężenia, tempa, zwinności – oraz ich wykorzystanie w wypowiadaniu się i komunikowaniu z otoczeniem i samym sobą, daje zadowolenie z własnych możliwości twórczych, rozwija wyobraźnię i pomysłowość. Scenki pantomimiczne należy rozpocząć od prostych ćwiczeń ruchowych, a potem stopniowo przejść do trudniejszych form opartych na współdziałaniu członków grupy. Przykłady:
  • Podróż pociągiem – w przedziale znajdują się różni pasażerowie (matka z nieposłusznym dzieckiem, poważny lekarz, wesoły chłopiec lubiący rozmawiać, zmęczona staruszka itp.); uczestnicy wybierają rolę dla siebie, zajmują miejsce w przedziale, za pomocą własnej ekspresji ciała, mimiki i gestu wcielają się w rolę pasażerów.
  • Pokaż, co widzisz? – losowanie obrazków, na których są przedstawione różne czynności; uczestnicy przedstawiają ruchem, gestem, mimiką to, co znajduje się na obrazku.
  • Kim jestem? – zagadka pantomimiczna. 
  • Na olimpiadzie – zabawa w parach – przedstawianie dyscyplin sportowych.

 

  • Scenka improwizowana (scenka dramowa) – technika wykorzystująca jednocześnie wszystkie znaki dramy: ruch – bezruch, dźwięk (słowo) – cisza, światło – ciemność. To jedna z najbardziej złożonych technik. Opiera się na wykorzystaniu improwizowanej fabuły z problemem sformułowanym przez dziecko. Technika oparta jest na współdziałaniu uczestników i dlatego należy ją najpierw wprowadzać w parach, potem w małych grupach, a dopiero później w zespołach liczniejszych. 
    • Udany wieczór – uczestnicy wcielają się w role poszczególnych członków rodziny, którzy mają różne pomysły 

na spędzenie wieczoru; dyskusja pomiędzy uczestnikami: „Jak to wszystko pogodzić?”. 

  • Film – stop-klatka – ta technika również należy do złożonych, podobnie jak poprzednia wykorzystuje wszystkie znaki dramy. Rozwija się w czasie powstawania fabuły i włącza elementy typowe dla filmu – ciąg klatek (scenek), które można przyspieszyć lub zwolnić, cofnąć. Takie działania pozwalają na analizę fabuły, refleksję nad problemem, nad uzmysłowieniem sobie następstw działań. 
    •   Piękni na wybiegu – uczestnicy zadania przechadzają się po wybiegu (dywanie), prezentują wyobrażoną postać w ciekawej kreacji, inni, używając rąk jako obiektywu kamery, robią ujęcia pod różnym kątem, z różnej perspektywy. Czasami kamera się zatrzymuje, prezentacja może ulec zwolnieniu, przyspieszeniu lub cofnięciu. Sygnałem stop-klatki może być dowolny dźwięk, przerwa w muzyce, znak świetlny. 

***

Wszelkie opisane techniki można swobodnie wykorzystywać w pracy z najmłodszymi. Należy jednak pamiętać o zasadzie stopniowania trudności, a ich wybór uzależnić od indywidualnych cech grupy, tematu, który chcemy zrealizować, i wieku uczestników. 
Drama może być doskonałą inspiracją i zachętą do podejmowania ciekawych działań edukacyjnych, które pozwolą osiągnąć satysfakcjonujące efekty w zakresie rozwoju pełnej osobowości dziecka. Wielu teoretyków dramy, a przede wszystkim praktyków, podkreśla jej nieocenione walory edukacyjne, wychowawcze, terapeutyczne i diagnostyczne. Wymieniając zalety dramy, należy zatem szerzej spojrzeć na spectrum jej oddziaływań. Jest bowiem nie tylko metodą uatrakcyjniającą zajęcia i wspierającą proces edukacji, ale też sposobem na dobrą inwestycję we wszechstronny rozwój dziecka. 

Terapeutyczna funkcja dramy
Biorąc udział w zabawach dramowych, nie tylko rozwijamy dziecięcą wyobraźnię i wrażliwość, ale również umożliwiamy wychowankom odreagowanie stresów i wszelkich napięć. W przypadku dzieci oddziaływanie to jest szczególnie silne, ponieważ potrafią one wniknąć głębiej w kreowaną sytuację i zapomnieć o swoich problemach. Poprzez tworzenie fikcyjnych sytuacji łatwiej uczą się rozwiązywania konfliktów, nabywają umiejętności odnajdowania się w nowych, niekiedy trudnych dla nich sytuacjach, wypracowują razem z grupą gotowe wzorce możliwych rozwiązań pozytywnych, do których w razie potrzeby zawsze będą mogły sięgnąć. 

Diagnostyczna funkcja dramy
Drama pozwala nauczycielowi potraktować każdą sytuację zadaniową jako arenę do badania możliwości, zdolności i problemów dziecka. Jest polem obserwacji ewaluowania w kierunku pozytywnych zmian wychowanków. Sprzyja wydobywaniu i rozwijaniu najbardziej pożądanych cech osobowości człowieka. Szczególnie uwidaczniają się różnice w zachowaniach dzieci nieśmiałych, zahamowanych, które wraz z grupą podejmują ciekawe wyzwania zmierzające do eliminowania ich ograniczeń. 

Wychowawcza funkcja dramy
Poprzez bycie „w roli” dzieci uczą się ana...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy