Dołącz do czytelników
Brak wyników

PRACA Z TEKSTEM LITERACKIM

19 stycznia 2021

NR 62 (Styczeń 2021)

Odbiorca tekstu – dziecko
Metoda dynamicznych obrazów systemu Edukacja przez ruch w praktyce

38

Analizując rozwój dziecka, sposób, w jaki się uczy, obserwując jego aktywności, dochodzimy do wniosku, że wielu czynności potrafi nauczyć się samodzielnie. Wystarczy dać mu czas i w jego przestrzeni pozostawić pewne narzędzia, np. klocki, karty, domino, a dziecko szybko samodzielnie podejmie się aktywności konstrukcyjnej. 

Sprawny odbiorca umie słuchać i rozumieć teksty językowe, a najważniejsze, że umie uchwycić intencje nadawcy i cel wypowiedzi1

POLECAMY

 

To samo dotyczy zabaw z obrazkami, układankami. Dzieci uczą się wzajemnie od siebie, podpatrując czynności innych ludzi, próbują i doskonalą swe umiejętności, mierząc się z każdym nowym zaobserwowanym pomysłem do działania. Dzieci interesuje wszystko: taśma na lotnisku wyznaczająca miejsce dla oczekujących, guziczek, klamka, przycisk, haczyk, łańcuch czy obecnie klawiatura komputera. Dziecko samo przyciska, zwraca uwagę, co się dzieje, cieszy się, zaczyna od nowa, bawi się. 

Dopóki podejmowane czynności nie mają charakteru aktywności bardzo złożonej, wielofunkcyjnej, dopóty samodzielność dziecka gwarantuje mu całkowite zanurzenie się w zabawie, czas umyka z prędkością światła, a rozstanie z zabawą nie zawsze jest dla dziecka przyjemnością. 

Inaczej przebiegają procesy nauki czynności bardzo złożonych. Do takich czynności należy czytanie. Umiejętność czytania jest podstawowym narzędziem poznania, ale sama nauka efektywnego czytania usprawnia i kształci myślenie, koncentrację [...], wyobraźnię, pamięć, uczucia wyższe, aktywne i twórcze postawy, ponieważ proces czytania jako postrzeganie i rozpoznawanie znaków oraz ich rozumienie to złożone procesy psychiczne, aktywna twórczość umysłowa, rozwiązywanie zadań, intensywne myślenie2. Zatem czytanie jako czynność złożona z wielu mechanizmów należy do umiejętności, których człowiek uczy się w długofalowym procesie, a nie wyłącznie w przedszkolu czy klasach I–III. Zaczyna się oczywiście intensywnym procesem przyswajania języka, który kończy się na przełomie przedszkola i szkoły. Ten etap nauki czytania jest niezmiernie ważny, ponieważ mały odbiorca uczy się wówczas słuchania i rozumienia tekstów językowych, aby uchwycić intencje nadawcy i cel jego wypowiedzi. Przedszkolak staje się sprawnym odbiorcą tekstu, uczy się słuchania, mówienia, rozumowania, tworzenia wypowiedzi ustnej, intencjonalnej, adekwatnej do przyjętego, słuchanego tekstu. Nauka czytania nie rozpoczyna się od poznawania liter. Rozpoczyna się od uczenia się roli odbiorcy tekstu literackiego. 

Dziecko – odbiorca tekstu 

W przedstawianej przeze mnie metodzie dynamicznych obrazów systemu Edukacja przez ruch nauczyciel proponuje dzieciom zabawy z tekstem literackim oparte na podstawowej przesłance – dziecko w zabawie staje się odbiorcą tekstu, czyli sucha i rozumie tekst językowy, reaguje działaniem na intencje zawarte w tekście. Nauczyciel umożliwia to działanie, tworząc ciągi sytuacji edukacyjnych oparte na polisensorycznych doświadczeniach dzieci. Istotnym elementem metody jest tworzenie podczas zabawy z tekstem literackim takich sytuacji, które umożliwią dzieciom aktywne słuchanie, czyli realizację tzw. ćwiczeń skupiania uwagi, doskonalenia słuchu, aby dziecko nauczyło się sprawnie utożsamiać oraz różnicować brzmienie wyrazów i całych zdań. W trakcie zabaw z tekstem literackim nauczyciel czyta bardzo spokojnie (co nie znaczy, że zawsze bardzo wolno – spokój dotyczy aktu koncentracji, czytania z zaangażowaniem, a nie jedynie procesu odczytania), wyraźnie i z odpowiednią intonacją. To ćwiczenia, które pozwolą dziecku uchwycić walory intonacyjne tekstu, jego akcentowanie. 

Jako stali czytelnicy, osoby dorosłe, które uważają, że potrafią czytać, zapominamy często, iż dziecko dopiero uczy się języka. Podczas słuchania czytanego tekstu, a także słuchania każdej wypowiedzi ustanej uczy się wychwytywać rozkład pauz, ich rodzaje, co wpływa na odpowiednią segmentację tekstu. Zaczyna różnicować melodię, barwę głosu, co ma duże znaczenie w samym wnioskowaniu o intencjach i przeżyciach nadawcy. Dziecko naśladuje w sposób emocjonalny język nauczyciela, zanurza się w nim, dlatego tak ważnym elementem naszej pracy powinna stać się świadomość, iż wspieramy rozwój odbiorcy tekstu literackiego, a nie od razu czytelnika. Wspierając bowiem rozwój odbiorcy tekstu literackiego, rozwijamy jednocześnie podstawy nauki czytania, a także pisania. 

Dzieciństwo, i to najwcześniejsze, jest tym momentem rozwoju, w którym tworzą się podstawy rozumienia struktur językowych. Bez tego fundamentu nie jesteśmy w stanie pomóc dzieciom w skutecznym uczeniu się czytania i pisania. Warunkiem koniecznym nauki tych złożonych procesów jest opanowanie przez dziecko języka i wiedzy o otaczającym świecie, aby czytanie tekstów, a także pisanie wiązało się z ich rozumieniem, a nie z tzw. odczytywaniem i przepisywaniem znaków bez znaczenia.

Działania dzieci bowiem powinny być intencjonalne, powinny opierać się na rozumowaniu, a nie jedynie na woli wykonania ćwiczenia, które zadaje nauczyciel.

Dziecko uczy się przez proces nadawania znaczeń. 

W przedszkolu praca z tekstem literackim nie jest jedynie czytaniem dzieciom tekstu o zimie, bo jest zima, ale czytaniem tekstu o zimie w danym momencie, specjalnym, wybranym, starannie przygotowanym, aby mały odbiorca tekstu rozumiał, że zawarte w nim treści indywidualnie skonfrontowane z osobistym doświadczeniem mogą potwierdzić lub zaprzeczyć istniejącej wiedzy dziecka. To w konfrontacji ze światem zewnętrznym tekst literacki staje się źródłem rozumowania i rozwoju dziecka.

Doświadczenie dziecka jest dynamicznym procesem rozumowania, wyciągania wniosków, odkrywania, przetwarzania informacji. To także dynamiczny obraz umysłowy, który chcielibyśmy poznać jako nauczyciele, diagnozując rozwój dziecka. Aby to uczynić, powinniśmy być w centrum zabawy dziecka, przy dziecku i reagować na małego odbiorcę w procesie nadawczym, jakim jest czytanie. Pauza, intonacja, sekwencje tekstu, zdania, czasami wyrazy, wyróżnienia, akcenty, melodia, barwa głosu – to elementy, na które w metodzie dynamicznych obrazów nauczyciel zwraca szczególną uwagę, aby pomóc dziecku w rozumieniu struktur językowych. Spróbujmy wskazać te elementy na przykładzie kolejnych sytuacji edukacyjnych wyprowadzonych z lektury sympatycznej książeczki o małym klaunie3

Pierwszy dynamiczny obraz – sytuacja inicjująca czytanie

Nauczyciel przyzwyczaił już dzieci do tego, iż początkiem czytania sympatycznej książeczki o małym klaunie jest pewien znak – nakładanie przez nauczyciela zielonego kapelusika i zakładanie na nos czerwonej piłeczki. Nauczyciel czyni to z namaszczeniem, aby dzieci mogły zebrać się wokół niego, a nawet nieco pokrzyczeć: Mały klaun, mały klaun! 

Proces koncentrowania dzieci i gromadzenia ich wokół czytającego nauczyciela może być wzbogacony także np. o spontaniczne założenie zielonego kapelusika na głowę obojętnie którego dziecka z wypowiedzią: Czy pamiętacie, jak ostatnio klaun był smutny? Dziecko w kapelusiku spontanicznie natychmiast udaje smutnego klauna, a inne dzieci podpowiadają: Treser się z niego wyśmiewał! Treser klauna nie lubi! itd. Nauczyciel dziękuje dzieciom za wypowiedzi; gratuluje, że pamiętają historię klauna, i zaprasza do dalszego słuchania. 

Prosi, aby dzieci przybrały taką pozycję ciała, aby jak najlepiej mogły słuchać. Przedszkolaki nie muszą siedzieć w taki sam sposób, po obwodzie koła czy wyłącznie na dywanie. Dzieci otrzymują pierwsze zadanie: przybrania takiej postawy siedzącej, stojącej, która umożliwi im najlepsze słuchanie. Nauczyciel zachęca dzieci do samodzielnego podjęcia decyzji i wzięcia odpowiedzialności za decyzję. 

Nauczyciel czeka spokojnie, konsekwentnie, a gdy część grupy jeszcze bryka i proces przybierania stosownej pozycji ciała się wydłuża, wspomina ze stosowną intonacją: Klaun czeka na spotkanie z dziećmi, zatem spróbujmy już uchwycić ciszę.

Nauczyciel uchyla kapelusik na głowie i wyraźnie, głośno wypowiada dwie sylaby: sza, sza. Układa kapelusik na głowie, przykłada palec wskazujący do ust, dzieci czynią to także, i wypowiada razem z dziećmi dwie sylaby: ci, sza. 

Pierwszy dynamiczny obraz inicjujący czytanie dobiega końca. 

Drugi dynamiczny obraz – konfrontacja tekstu z doświadczeniem

Nauczyciel czyta wolno, spokojnie kolejny fragment tekstu, zwracając uwagę na intonację, pauzy, barwę głosu, a także kontakt wzrokowy, emocjonalny z odbiorcami tekstu, czyli swoimi przedszkolakami. 

Pim-pam codziennie ćwiczy chodzenie w ogromnych żółtych butach, które odziedziczył po swoim dziadku klaunie. Co rano starannie je pastuje i wkłada, a potem próbuje zrobić kilka kroków. Niestety to niemożliwe. 

Oczywiście dzieci na tym etapie wyobrażają sobie już nieco sytuację chodzenia w dużych butach. Nauczyciel jednak nie ma pewności, czy wszystkie dzieci rozumieją wyrazy i związki wyrazowe typu: odziedziczył, starannie pastuje. Wkłada zatem mały kapelusik na głowę wybranego dziecka i kieruje do niego wypowiedź: Jako twój dziadek daję ci na zawsze moje buty, abyś w nich występował w cyrku, a gdy już będziesz dziadkiem, dasz je także swojemu wnukowi. Szanuj je i pastuj codziennie. 

Przedszkolak w roli małego klauna otrzymuje np. rekwizyt w postaci pary za dużych butów oraz ściereczkę i stara...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy