Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praca z dzieckiem

10 września 2018

NR 39 (Wrzesień 2018)

Nauczyciel wychowania przedszkolnego w obliczu przemocy domowej

528

Nauczyciele, wychowawcy przedszkolni i personel przedszkola to często jedyne osoby spoza środowiska rodzinnego dziecka w okresie przedszkolnym, z którymi ma ono kontakt. Niewątpliwie znajdują się oni w gronie osób, na których ciąży obowiązek ochrony dziecka. Co zrobić kiedy podejrzewamy, że naszego podopiecznego spotyka krzywda w jego własnym domu?

Wszyscy jesteśmy zobowiązani do szczególnej ochrony i wsparcia dziecka, zwłaszcza że krzywdzenie dzieci bezpośrednio uderza w realizację kluczowych celów przedszkola, takich jak wspieranie całościowego rozwoju ich wychowanków. Podstaw dostarcza tu nie tylko wymiar profesjonalny i moralny, nakazujący nauczycielom bycie „rzecznikami” dziecka, ale również prawo, traktujące przemoc wobec dziecka w kategoriach niewątpliwego przestępstwa. Przepisy polskiego prawa wspierają instytucje opiekuńczo-wychowawcze i edukacyjne, oferując im możliwość niesienia pomocy dziecku, co do którego istnieje wiarygodne i poparte dowodami podejrzenie, iż jest ono ofiarą przemocy w rodzinie. Przedszkola jako instytucje oraz nauczyciele i wychowawcy przedszkolni jako indywidualne osoby mogą złożyć prawne zawiadomienie oraz brać czynny udział w toczącym się postępowaniu przeciwko sprawcom przemocy wobec dziecka.

POLECAMY

Trudności w rozpoznaniu przemocy domowej doświadczanej przez dziecko 

Niemniej jednak w przypadku dzieci w wieku przedszkolnym wykrycie, że dziecko mogłoby doświadczać przemocy domowej, okazuje się dużo bardziej problematyczne, aniżeli w przypadku starszych dzieci. Jak zauważa Kevin Browne, jednym z najważniejszych czynników pojawiania się tych trudności jest etap rozwojowy, na którym znajdują się dzieci przedszkolne, 
a w szczególności te najmłodsze. Bariery rozwojowe w dużej mierze nie pozwalają takim dzieciom na wejście w rolę wiarygodnego informatora o tym, co je spotyka, ponieważ:

  • W dużej mierze nie są one w stanie w sposób komunikatywny opowiedzieć dorosłym o swoich przeżyciach. Zwłaszcza młodsze dzieci przedszkolne posiadają, mimo progresu w wymiarze rozwoju mowy, ograniczony zasób słownictwa i mają spore problemy z odpowiednią identyfikacją zależności czasowych, opisu zachowań czy wyglądu. Braki w tym zakresie istotnie utrudniają pracownikom przedszkola i innym osobom dorosłym zrozumienie ich narracji.   
  • W wieku przedszkolnym dzieci często nie uświadamiają sobie jeszcze, że są ofiarami przemocy, a to, co robi sprawca, mogą uważać za naturalne czy też „normalne” zachowanie. W związku z tym nie pojawia się wyraźna potrzeba opowiadania o tym innym osobom.
  • Dzieci mogą bać się sprawcy przemocy w domu i dlatego zachowują milczenie.
  • Dzieci przedszkolne, szczególnie te młodsze, mogą nie rozpoznawać potrzeb wynikających z doznawania przemocy (bezpieczeństwo i ochrona przed sprawcą). W rezultacie nie ujawniają one żadnych sygnałów, że „coś jest nie tak”, ani też nie są motywowane do szukania pomocy u dorosłych. 

W związku z tym, jakkolwiek dzieci w młodszym wieku przedszkolnym nie są w stanie same z siebie mówić o doznawanej krzywdzie, szczególna rola spoczywa na pracownikach przedszkola, którzy mogą zaobserwować pewne symptomy fizyczne i behawioralne świadczące o tym, że w przypadku danego dziecka mogłaby mieć miejsce przemoc w rodzinie (najczęstsze objawy somatyczne i zachowania dziecka, które mogą być wiarygodnym sygnałem doświadczania przemocy w rodzinie, zaprezentowałem w tabeli 1). Potrzebne są tu jednak nie tylko odpowiednia, specjalistyczna wiedza nauczyciela przedszkolnego, dotycząca zaburzeń i urazów we wszystkich sferach rozwojowych, lecz także odpowiedni poziom wrażliwości wychowawcy, empatii, nastawienia na zrozumienie oraz gotowości do podjęcia odpowiednich działań. 

Działania personelu przedszkolnego w przypadku podejrzeń stosowania przemocy domowej wobec dziecka 

Zaprezentowane w tabeli 1 symptomy krzywdzenia dziecka w rodzinie nie stanowią co prawda całkowicie wiarygodnego dowodu na obecność tego destruktywnego zjawiska, jednak są wystarczającą podstawą do podjęcia przez pracowników przedszkoli odpowiednich działań, mających na celu zweryfikowanie tych podejrzeń. Konieczne jest wówczas zebranie różnych informacji, dotyczących uwarunkowań zdrowia i możliwości rozwojowych dziecka (dokumentacja medyczna, historia chorób, urazów, hospitalizacji, dane o ogólnym stanie zdrowia) oraz sytuacji domowej dziecka (sytuacja opiekuńczo-wychowawcza w rodzinie, jej sytuacja socjoekonomiczna, obecność uzależnień, obecność ewentualnych postępowań sądowych dotyczących opieki nad dziećmi). Jeśli przedszkole nie dysponuje niektórymi informacjami, powinno wówczas zwrócić się po nie do innych instytucji (np. pomocy społecznej, ośrodka zdrowia), a nawet zdobyć je bezpośrednio od rodziców. Oprócz wzmożonej obserwacji dziecka, dotyczącej jego zachowań społecznych i wyrażanych emocji, skuteczne mogą okazać się rozmowy z osobami z najbliższego otoczenia danej rodziny (sąsiedzi), które mogłyby zauważać pewne niepokojące sytuacje. Odpowiednio przeprowadzona analiza sytuacji dziecka w rodzinie, pozwalająca na uwiarygodnienie sygnałów krzywdzenia, ustalenie potencjalnych sprawców przemocy i jej typów oraz stopnia zagrożenia bezpieczeństwa dziecka, jest kluczowym warunkiem zaplanowania interwencji.      

Tab. 1. Najczęstsze objawy somatyczne i zachowania wskazujące na to, że dziecko doświadcza przemocy w rodzinie
Rodzaj przemocy domowej Objawy somatyczne Zachowanie
Przemoc fizyczna
  • uszkodzenia skóry o charakterystycznym kształcie i strukturze w zależności od typu urazu,
  • urazy tkanek miękkich na twarzy, policzkach, pośladkach, wargach, karku, tułowiu i udach,
  • wygląd uszkodzeń ciała niespójny z opisywanymi przyczynami urazu,
  • pręgi i siniaki po uderzeniach w różnych stadiach gojenia się,
  • złamania i skręcenia niespójne z ich opisywanymi przyczynami,
  • ślady po oparzeniach w różnych częściach ciała,
  • skaleczenia na twarzy (usta, wargi, oczy, dziąsła),
  • obrzęki w okolicy brzucha, wymioty,
  • wyłysienie plackowate skóry głowy (ślady po wyrwanych włosach),
  • ślady uderzeń wskazujące na bicie przez dorosłych 
  • wyraźna niechęć do kontaktów fizycznych z osobami dorosłymi i unikanie takich kontaktów,
  • przejawianie uczuć nieadekwatnych do wieku,
  • ujawnianie skrajnych zachowań (agresja versus izolacja),
  • ubrania zakrywające kończyny górne i dolne, noszone w upalne dni,
  • ewentualna niechęć do powrotu do domu
Przemoc psychiczna 
  • zaburzenia mowy,
  • niższa waga i wzrost w porównaniu do rówieśników,
  • objawy fizycznego bicia,
  • niekiedy nie występują żadne symptomy
  • objawy kompulsywne i nerwicowe (ssanie palca, kołysanie się, moczenie),
  • wyraźne zachowania antyspołeczne,
  • demonstrowanie zachowania skrajnego (agresywnego lub całkowicie uległego)
Przemoc seksualna
  • ujawnianie dyskomfortu podczas chodzenia i siedzenia,
  • znaki urazów i uszkodzeń w okolicy ust,
  • stan zapalny pochwy u dziewczynek, obecność wydzieliny,
  • zasinienie, obrzęk i otarcia naskórka w okolicach narządów płciowych i na ich powierzchni wewnętrznej,
  • zapalenie sromu,
  • zaburzenia w oddawaniu moczu,
  • ewentualne objawy chorób przenoszonych drogą płciową
  • trudności w kontaktach społecznych,
  • potencjalne złe relacje z rówieśnikami
Zaniedbywanie dziecka
  • głód, odwodnienie,
  • zaniedbania w zakresie higieny ciała,
  • zły stan jamy ustnej, próchnica zębów,
  • nieodpowiednie do rozmiarów dziecka i pogody ubranie, stale noszona, brudna odzież,
  • apatia, zmęczenie,
  • zarażenie pasożytami, wszawica,
  • liczne uszkodzenia skóry, owrzodzenie,
  • niezaspokojone potrzeby fizyczne
  • częste przyprowadzanie dziecka do przedszkola za późno, często za późne jego odbieranie,
  • częste zasypianie dziecka,
  • sygnalizowanie głodu


Nieuniknioną częścią tego postępowania jest zasadniczo rozmowa z rodzicami. W przypadku przedszkola okazuje się ona tym łatwiejsza, że do kontaktów tych dochodzi stosunkowo często. Tu ujawnia się jednak wiele trudności, przemoc rozgrywająca się w czterech ścianach to bowiem temat intymny i drażliwy, zarówno dla rodzica-sprawcy, jak i dla rodzica niekrzywdzącego, który najczęściej również jest ofiarą przemocy. J. Różyńska zwraca w tym kontekście uwagę na tzw. efekt pierwszego wrażenia, gdzie „(...) ofiara przemocy może być bardzo niespokojna, niepewna, może zachowywać się niekompetentnie lub agresywnie. Sprawca natomiast może robić bardzo pozytywne wrażenie. Ale pamiętajmy, że to gra przygotowana dla innych właśnie p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy