Dołącz do czytelników
Brak wyników

PRACA Z TEKSTEM LITERACKIM

6 listopada 2019

NR 51 (Listopad 2019)

Czytanie w ruchu i w przestrzeni. Rozumienie pojęć jako wstęp do eksploracji tekstu literackiego

0 20

Współczesność wyposaża dzieci w rozwojowy brak wyobraźni, który jest wynikiem edukacji pozbawionej sensorycznej, ruchowej i emocjonalnej praktyki. Dzieci nie zbierają, nie poszukują, nie badają, nie odkrywają, nie zastanawiają się, a więc i nie przetwarzają doświadczenia. Przyjmują natomiast niezliczone ilości niezintegrowanej wiedzy, siedząc przed telewizją lub komputerem. Morze obrazów, dźwięków, słów trafia do mózgu, który niestety nie pomaga dziecku w przetwarzaniu i głębszemu zrozumieniu. Nie dochodzi do tak potrzebnej integracji doświadczeń – sytuacji koniecznej dla procesu uczenia się.

Medialna rzeczywistość otaczająca dziecko, ikony, obrazki, a także wszechobecne litery, cyfry, symbole, piktogramy to ogrom bodźców, z którymi musi sobie poradzić rozwijający się mózg. Jeszcze pod koniec XX wieku, kiedy przedszkolak szedł do szkoły, zanim poznał wszystkie litery polskiego alfabetu, miał ukształtowany w swoim umyśle system pojęć dotyczący otaczającego go środowiska, a ich rozumienie prezentowane było spontanicznie poprzez wypowiedzi, zabawę, malowane obrazki itp. Nauczyciel, który zamierzał rozpocząć ćwiczenia w pisaniu wybranej litery w klasie I odwoływał się do ukształtowanego już pojęcia w głowie dziecka, wskazywał na obraz wyrazu reprezentującego dane pojęcie, aby po globalnym spostrzeżeniu całej jego formy dojść do analizy i wyodrębnienia pierwszej litery w wyrazie – tej, która miała być przedmiotem ćwiczeń. Obecnie już czterolatek wskazuje paluszkiem literki na tablecie, klockach i wszelkich zabawkach produkowanych dla celów edukacyjnych. Zanim zrozumie pojęcia i relacje między pojęciami, które dotyczą środowiska, w jakim wzrasta, rozpoznaje same litery, które jako znaki głosek same w sobie nie niosą żadnej treści, nie są istotne semantycznie. To samo dziecko jest w stanie ułożyć wyraz z liter i nawet ten wyraz odczytać, nie rozumie natomiast znaczenia ukrytego w wyrazie. Technologia, a z nią konkretne zabawki, narzędzia, z którymi spotyka się już nawet najmłodszy przedszkolak, odwróciły jakoby paradygmat edukacyjny dotyczący samego procesu czytania. Rodzice chwalą dzieci za znajomość literek, a nie za rozumowanie, chwalą się, że ich pięciolatek już czyta, choć w rzeczywistości tylko odczytuje, nie rozumiejąc znaczeń ukrytych w wyrazach. Sytuacja przypomina czytanie przez osobę dorosłą tekstu w języku obcym w trakcie nauki tego języka. Z uwagi na znajomość liter czytamy tekst, ale brak znajomości znaczeń poszczególnych słówek – wyrazów i związków między nimi powoduje, że znaczenie samego tekstu jest nam niedostępne.

Rozumienie wymaga doświadczeń sensorycznych

Aktywność dzieci podczas zabawy, obserwowana przez dorosłych, wskazuje, iż to doświadczenia sensoryczne pomagają dzieciom w nadawaniu znaczeń, czyli kształtowaniu pojęć. Bawiąc się, dzieci tworzą tzw. tekst językowy, którego składnikami są: mówienie, później pisanie, słuchanie, później czytanie, a także rozumienie lub nierozumienie. Czynności te to tzw. zachowania językowe dzieci. W zabawie zachowania językowe dzieci usprawniają się, są naturalne, swobodne, zaspokajają potrzeby porozumiewania się z innymi dziećmi. Im bardziej złożone staje się zachowanie językowe, wymaga integracji bardzo wielu doświadczeń sensorycznych. Jednym z najbardziej złożonych zachowań językowych jest proces czytania. „Czytanie jest wielopiętrową strukturą neurofizjologiczną i lingwistyczną. W procesie tym wyróżnia się trzy grupy czynności: wrażenia zmysłowe, percepcję, rozumienie (postrzeganie znaków, rozpoznawanie, odnoszenie znaków do rzeczywistości)”1. Nietrudno zatem zauważyć, że w procesie rozwoju dziecko podejmuje się tych czynności, aby je zintegrować, a sama ich integracja wymaga ćwiczeń, w tym ćwiczeń doskonalących także czynności w poszczególnych wspomnianych grupach. Każde takie ćwiczenie jest konkretnym doświadczeniem sensorycznym, przetwarzaniem informacji i wielkim wysiłkiem dla organizmu dziecka. Nie możemy ukrywać, iż nauka czytania to proces długofalowy, a jej skuteczność nie polega wcale na wczesnej percepcji samej litery jako kształtu, ale na gromadzeniu wielu doświadczeń jako nadawca i odbiorca informacji, przetwarzania tychże informacji, tworzenia znaczeń. Wielu badaczy problematyki czytania zwraca uwagę na tzw. doświadczenie własne, życiowe w tworzeniu znaczeń, które ma istotny wpływ na jakość, tempo tegoż procesu, ponieważ „czytanie polega na rozpoznawaniu drukowanych lub pisanych symboli służących jako bodźce do przywoływania znaczeń nagromadzonych dzięki wcześniejszym doświadczeniom życiowym i tworzeniu nowych znaczeń drogą manipulowania pojęciami, które są czytelnikowi znane”2.

Doświadczenie życiowe dziecka staje się zatem źródłem aktywności językowej, która rozwija się, przyjmując różne formy wiele lat, nie zaczyna się i nie kończy na samym procesie poznania liter czy ich stosowania w praktyce. Najważniejszym okresem w rozwoju dziecka, który decyduje o powodzeniu w nauce czytania, jest etap poprzedzający pracę z literami czy rzeczywistym drukowanym tekstem, etap przyswajania języka między 2. a 6.–7. rokiem życia, w którym tworzą się podstawy rozumienia struktur językowych. „Dziecko w tym okresie poprzez działanie, poprzez doświadczenie zmysłowe i językowe poznaje świat najbliższy, przyswaja w swojej pamięci kilka tysięcy wyrazów, tworzy i rozumie swobodnie kilkadziesiąt typów zdań, wymawia poprawnie większość głosek”3.  Taki językowy fundament jest warunkiem rozpoczęcia skutecznej nauki czytania i pisania, ponieważ gwarantuje rozumienie przyswajanego zapisu, sprawne kodowanie i odkodowywanie poznawanych znaków pisma. 

Doświadczenie sensoryczne w metodzie dynamicznych obrazów

System Edukacja przez ruch jest zbiorem metod i technik pracy opartych na ruchu, co gwarantuje systematyczne uczestnictwo w doświadczeniach sensorycznych. Metoda dynamicznych obrazów systemu Edukacja przez ruch zakłada pracę nad doskonaleniem zachowań językowych poprzez sensoryczne doświadczenia dzieci prowadzące do rozumienia języka, porozumiewania się językiem jako nadawca i odbiorca. Ponieważ każdy tekst literacki zawiera w sobie obraz lub wiele obrazów, które tworzone w umyśle dziecka stać się mogą materiałem czy informacją do przetwarzania, treść tekstu dla nauczyciela jest wyznacznikiem opracowywanych technik aktywności dzieci. Metoda dynamicznych obrazów dotyczy pracy z tekstem literackim w okresie przedliterowym, a także w okresie pracy z literami. W pracy z najmłodszymi przedszkolakami tekst literacki wykorzystywany jest jako źródło doświadczeń sensorycznych bezpośrednio związanych z tekstem i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy