Dołącz do czytelników
Brak wyników

PRACA Z TEKSTEM LITERACKIM

3 października 2019

NR 50 (Październik 2019)

Czytanie w ruchu i w przestrzeni. Droga ku rozumieniu znaczeń

0 81

Obserwując osoby dorosłe czytające dzieciom, nietrudno zauważyć, iż czytany tekst uzupełniają często gestem, stosowną mimiką, intonacją. Bardzo kreatywni sprzymierzeńcy rozwoju dziecka poprzez czytanie potrafią z tekstu wydobyć różnorodne formy ruchu, które demonstrowane dzieciom, zapraszają do zabawy. Kaczki kwaczą, stąd pojawia się próba ukazania tego poprzez ruch dłoni imitującej dzioby kacze, koty wspinają się i drapią pazurkami, stąd dłoń zamienia się w pazurzastą łapkę itd.

Nie trzeba być pedagogiem czy psychologiem, aby intuicyjnie wyczuć, iż dla rozumienia czytanego tekstu dzieci potrzebują ruchu i pochylenia się nad istotnymi jego fragmentami, aby poprzez wzmocnienie wrażeń ruchem, gestem, czasami przerwą w czytaniu i zabawą z muzyką, obrazem, rekwizytem dopełnić dodatkowymi doznaniami proces rozumowania dziecka. O ile dorośli rozumieją tego rodzaju potrzebę u młodszych dzieci, jako zabawę wzmacniającą ich wzajemną komunikację, o tyle trudno czasami przekonać tychże samych dorosłych, iż zabawa w czytanie, z dodatkowymi doznaniami zmysłowymi w jego trakcie oraz tworzeniem dzieł związanych z istotą zagadnień zawartych w tekście, jest po prostu nauką czytania. W rzeczywistości to znaczenia czynności praktycznych wykonywanych przez dzieci prowadzą w ich umyśle do kształtowania pojęć oraz związków między pojęciami: związków wyrazowych (związków frazeologicznych). Bazę do nauki czytania stanowi okres między 2. a 6.–7. rokiem życia, w którym dzieci intensywnie przyswajają język1. W okresie tym dziecko bawiąc się, tworzy różnorodne obrazki, konstrukcje, dzieła i nadaje im znaczenia jako nadawca, czyta różnorodne obrazki, konstrukcje, dzieła i ich znaczenie jako odbiorca. Zabawa z tekstem literackim w przedszkolu ma fundamentalne znaczenie dla długofalowego procesu kształtowania pojęć jako elementu nauki czytania. Tekst literacki jest także spotkaniem jego autora z dzieckiem, nie wyłącznie w rozumieniu autor–nadawca, dziecko–odbiorca, ale spotkaniem inicjującym długofalowy proces rozumowani a dzieci, zabawy tekstem, tworzenia z tekstu programu zabaw i wyrażania siebie także jako nadawcy. Tekst literacki jako źródło zabawy to także płaszczyzna jego przekształcania, innowacyjności dzieci, która wspierana przez nauczyciela, wspomaga znacznie i dynamiczne przyswajanie języka. 

Metoda dynamicznych obrazów 

Dziecięca zabawa zawsze zawiera w sobie elementy twórczej ekspresji. W trakcie zabawy dziecko swą spontaniczną wyobraźnią ożywia znajdujące się w jego zasięgu przedmioty, nawet takie, które nie są zabawkami, a stają się, gdy zostają do niej włączone. Gdy towarzyszący dziecku w zabawie dorosły odpowiada dzieciom na chęć zabawy swym w niej uczestnictwem, nadając przedmiotom z otoczenia także istotne w zabawie znaczenia, dzieci zatapiają się w takiej aktywności bardzo spontanicznie. Dynamizm tego rodzaju zabaw jest także bardzo integrujący, ponieważ wraz z wejściem do zabawy osoby dorosłej, np. nauczyciela, coraz więcej dzieci pragnie także się do niej włączyć. Mając na uwadze powinność, swoistego rodzaju posłannictwo wspierania intensywnej nauki języka u dzieci, warto posłużyć się metodą dynamicznych obrazów systemu Edukacja przez ruch, aby nauka czytania miała właśnie charakter dynamiczny, przestrzenny i była doświadczeniem ruchowym. 

W okresie przedliterowym istotą metody dynamicznych obrazów jest zaangażowanie dzieci w ćwiczenia słuchania, gdy nauczyciel czyta, mówi, recytuje; mówienia, np. w trakcie czytania obrazu, rozmowy, dyskusji; artykulacji, np. podczas ruchu w przestrzeni jako formy wyrażania ekspresji; czytania obrazami podczas rozmowy o obrazkach przynależnych do tekstu, ale i tworzonych przez dzieci, a także jako formy percepcji każdego obrazu graficznego i ruchowego związanego z tekstem; pisania – w formie doskonalenia praksji, wyobraźni ruchu, planowania ruchu oraz wykonywania form graficznych, jak malowanie, kreślenie, rysowanie itp. Podczas zabawy według tej metody tekst literacki staje się jakoby pretekstem do tworzenia dzieł przez dzieci, przy czym dziełem stają się także nawet najmniejsze wypowiedzi, gesty, scenki rodzajowe, obrazki wykonane indywidualnie i z kolegą. Nauczyciel, bawiąc się z dziećmi, organizuje im przestrzeń do wielozmysłowej aktywności i nieskrępowanego wypowiadania się. Tekst literacki, który sam w sobie zawiera obrazy utworzone przez autora, staje się zatem przestrzenią eksploracji tychże obrazów przez dzieci, nadawaniem im znaczeń, a także ich interpretacji i odkrycia tego, co nie skodyfikował tekst. Dziecko ma prawo wyjść swoją wyobraźnią poza przestrzeń tekstu i obrazy ze swej wyobraźni połączyć z obrazami tekstu, wszystko po to, aby rozwijać słownictwo i logiczne myślenie. Tekst zatem jest pretekstem do działania, a jego odbiorca staje się także nadawcą. W relacji autor tekstu–dziecko pojawia się nauczyciel, który wchodzi między autora a dziecko, aby koncepcja tekstu, który jest napisany, skończony, stała się koncepcją dzieła otwartego, który ciągle się tworzy, ciągle gdzieś podąża, czekając na dziecięce pomysły. 

Nauczyciel organizujący zabawę według metody dynamicznych obrazów analizuje tekst przygotowany dla dzieci w taki sposób, aby wyodrębnić w nim obrazy, które można w sposób adekwatny do możliwości ruchowych grupy zamienić na żywy obraz w przestrzeni. Nawet jedno lub dwa zdania z tekstu mogą utworzyć interakcyjną zabawę w grupie przedszkolaków, angażującą ruch dzieci, wykorzystującą np. przedszkolne zabawki, skupiającą na logicznym myśleniu, rozmowie, nadawaniu znaczeń. Każdy wyodrębniony obraz staje się wykładnią do organizacji kolejnych sytuacji edukacyjnych, które realizuje się w ciągu kilku dni. Zatem dzieci mają szansę wielokrotnie spotkać się podczas cyklu zabaw ze słowami, ich znaczeniami, a także doświadczyć samodzielnej budowy związków frazeologicznych. Zabawa w ruchu i w przestrzeni wspiera rozumienie i wyobraźnię. 

Dynamiczne obrazy – sytuacje edukacyjne

Spróbujmy przyjrzeć się obrazom zawartym w wierszu Zgadywanka – rymowanka autorstwa A. H. Murgrabii. 

Obraz pierwszy, który wyłania się z tekstu, umożliwia zbudowanie pierwszej sytuacji edukacyjnej dla przedszkolaków: 

W małym koszyczku leży podusia,
a na podusi
coś się porusza.

Nie potrzeba czytać tekstu dalej, ale zatrzymać się na istocie tego pierwszego zdania. Nauczyciel, trzymając koszyk z małą poduszką i wypowiadając powyższe zdanie, zaczyna go podawać dzieciom. Co dzieci czynią? Zaglądają do koszyczka, aby sprawdzić, co mieści się na podusi i się rusza. Dzieci nie znajdują nic i zapewne się śmieją, zadają pytania. Nauczyciel powtarza jeszcze raz zdanie i podaje koszyk następnemu dziecku. Sytuacja się powtarza. Dzieci czując, iż nauczyciel zaczyna się bawić z nimi, uśmiechają się, proszą o koszyczek, zaglądają. Proszą o powtórzenie wszystkich czynności jeszcze raz. Tak oto nauczyciel tworzy pierwszy dynamiczny obraz, który z bardzo symptomatycznym zachowaniem dzieci wprowadza uczestników zabawy w tekst literacki. Słuchanie i podawanie koszyczka wyznacza dzieciom przestrzeń do zabawy. Powtarzanie prostego tekstu poszerza tę przestrzeń o nowe doświadczenia i innowacje autorstwa dzieci. Przedszkolaki, siedząc w kręgu, podają sobie koszyczek z rąk do rąk, wypowiadając pierwsze zdanie wiersza. Dziecko, które otrzyma koszyk przy końcu zdania, stawia go w środku kręgu i próbuje na podusię położyć np. małą zabawkę, coś, co może się poruszać, np. maskotkę przedstawiającą króliczka, misia, lalkę itd. Dzieci rozmawiają o dokonanym wyborze przez dziecko. Cieszą się, komentują, bawią się dalej. Koszyczek znów wędruje od dziecka do dziecka, aby na podusi znalazł się kolejny pomysł, np. biedronka, która wleciała przez otwarte okno i usiadła na podusi. Nauczyciel także układa coś na podusi, np. klocek. Dzieci śmieją się i komentują. Klocek nie może leżeć na podusi, klocek się nie rusza. Pod koniec zabawy nauczyciel spod podusi w koszyczku jednak coś wyciąga i pokazuje dzieciom. To np. niebieskie kartki papieru przycięte w kształt poduszki. Każde dziecko otrzymuje taką kartkę i dowolnym sposobem umieszcza w jej przestrzeni coś, co leżąc na podusi, może się ruszać. W taki sposób powstają obrazki, które łącząc się z istotą tekstu, wykraczają także nieco poza jego rzeczywistą treść. Rozbudzona wyobraźnia dzieci pozwala na ekspresję twórczą. Dzieci wychodzą „poza dostarczone informacje”2. Obrazki dzieci, poduszki z postaciami, które przedstawiają istoty żywe poruszające się, stają się pretekstem do czytania. Przedszkolaki wraz z nauczycielem bawią się znów pierwszym zdaniem z wiersza, powtarzając je jednak, czytają obrazki, dodając do zdania kolejne własne. Na przykład, na podusi porusza się: piesek, kotek, króliczek, biedronka, osa, mucha, pająk itd. Dynamiczna zabawa przedszkolaków doprowadziła zatem do powstania wielu obrazów, dzieł samych dzieci. 

Obraz drugi, który wyłania się z tekstu, umożliwia zbudowanie drugiej sytuacji edukacyjnej dla przedszkolaków: 

Ma małe uszka
i nosek mały,
a na dodatek
w
...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy