Dołącz do czytelników
Brak wyników

Cykl z ekspertem PWN

20 listopada 2017

NR 28 (Czerwiec 2017)

Bajkoterapia – skuteczna pomoc w łagodzeniu dziecięcych lęków

0 379

Baśnie, opowiadania i legendy towarzyszą ludzkości od zawsze, a szczególną rolę odgrywają zwłaszcza w życiu dzieci. Przekazywane z pokolenia na pokolenie, od wieków pozwalały najmłodszym zrozumieć otaczający ich świat, własne uczucia, relacje w rodzinie, dylematy i sprzeczności. Chociaż świat się zmienił, a naszą codzienność opanowała technika, wciąż jak dawniej jesteśmy tak samo podatni na działanie literatury.
 

Pierwsze przesłanki o leczniczym działaniu literatury pojawiły się już w 1272 r. w szpitalu Al-Mansur w Kairze, natomiast terapeutyczną wartość baśni odkrył na początku lat 80. XX w. Bruno Bettelheim, który w swojej książce opisał ich rolę i znaczenie. Jego zdaniem budują one zasoby osobiste, czyli wiedzę o samym sobie, swoich emocjach i własnej sprawczości, a tym samym pomagają radzić sobie z trudnościami życiowymi.

 

  • Bajki relaksacyjne – mają za zadanie uspokojenie dziecka, odprężenie go, zmniejszenie odczuwanego przez niego napięcia. Posługują się głównie wizualizacją, czyli umiejętnością tworzenia obrazów w głowie, a co za tym idzie – rozwijają wyobraźnię i wywołują określone stany emocjonalne. Są to zazwyczaj krótkie utwory, tworzone tak, aby zaangażować słuch (teraz słyszysz szum morza), wzrok (widzisz fale, które z wolna uderzają o brzeg) i czucie (czujesz teraz, jak twoje ciało się odpręża). Opisane w nich wydarzenia rozgrywają się w miejscach znanych dziecku, bezpiecznych i przyjaznych. Warto także stworzyć odpowiedni klimat do czytania ich najmłodszym: wygodne miejsce do siedzenia lub leżenia, cicha muzyka, czas na wyciszenie.
  • Bajki psychoedukacyjne – są tworzone, aby wprowadzić zmiany w zachowaniu dziecka poprzez poszerzenie repertuaru jego zachowań w konkretnych sytuacjach. Tego rodzaju utwory w bajkowej i magicznej rzeczywistości przedstawiają bliskie dziecku problemy. Ich bohater jest podobny do słuchacza. Przeżywa te same emocje, popełnia podobne błędy i uczy się, jak je naprawiać. Bajki pokazują sposób radzenia sobie z danym uczuciem, problemem czy zachowaniem. Nie narzucają jednak rozwiązań, są tylko propozycją. Brak w nich także pouczeń, moralizowania i dawania dobrych rad. Nie należy ich z dziećmi intepretować, ale można porozmawiać o uczuciach bohaterów lub zachęcić do namalowania rysunku. Bajki psychoedukacyjne tworzone są często dla konkretnego dziecka, aby pomóc mu przezwyciężyć konkretne trudności, np. brak osiągnięć szkolnych, obniżoną samoocenę, problem z zasypianiem. 
  • Bajki psychoterapeutyczne – są dłuższe i mają bardziej rozbudowaną fabułę. Ich zadaniem jest skompensowanie niezaspokojonych potrzeb dziecka i wsparcie go poprzez zrozumienie i akceptację bajkowych postaci oraz przekazanie wiedzy o sytuacjach lękotwórczych i sposobach radzenia sobie z nimi. Tego rodzaju bajki pomagają obniżyć lęk dziecka, jednak ten proces odbywa się w osobie słuchającej i to ona decyduje, czy przyswoić daną treść. Zatem niektóre bajki mogą być zbyt nudne (co oznacza, że nie odpowiadają obecnym potrzebom słuchacza), obojętne lub bardzo ważne. W trzecim przypadku słuchający często wraca do tych opowieści, prosi o ich powtarzanie. Jest to przejaw wewnętrznej pracy dziecka nad pokonaniem danego problemu i wskazówka, że należy podążać za jego potrzebami. W bajkach psychoterapeutycznych istotną rolę odgrywają symbole i metafory. Słuchacz utożsamia się z baśniowym bohaterem, jego uczuciami i troskami, przyswaja treści, które są dla niego istotne. Zbyt dosłowny tekst wzbudziłby w dziecku nadmierny lęk i bunt.

 

Obecnie trudno wyobrazić sobie pracę psychologów i pedagogów bez bajek terapeutycznych. Sięgają po nie także rodzice, którzy chcą pomóc dzieciom w pokonaniu ich lęków i zrozumieniu emocji. Według Marii Molickiej (jednej z prekursorek kierunku, a zarazem najbardziej znanej autorki bajek terapeutycznych w Polsce) bajka terapeutyczna to utwór, w którym świat jest widziany z dziecięcej perspektywy. Często występuje tam magia i czarodziejskie postaci, ale elementy te rzadko pomagają rozwiązywać trudne sytuacje – rozstrzyganie problemów można łatwo przełożyć na sytuacje rzeczywiste. Odbiorcami bajkoterapii są głównie dzieci w wieku 3–9 lat. Maria Molicka wyróżniła trzy rodzaje bajek terapeutycznych (patrz ramka poniżej). 

Bajki psychoterapeutyczne poruszają niejednokrotnie bardzo trudne tematy, takie jak choroba, śmierć, alkoholizm rodziców. Umiejętnie napisane pozwalają dzieciom stykającym się z danym problem poczuć się lepiej, a dla pozostałych słuchaczy są po prostu opowiadaniami, tak jak każda inna historia. Jest to pomoc bardzo ważna, bo nieinwazyjna, niebezpośrednia, więc nie budzi oporu. 

 

Bajki terapeutyczne można także tworzyć samemu, jeśli chcemy wspomóc konkretne dziecko w konkretnej trudności. Trzeba wówczas pamiętać o kilku elementach:

■    Główny bohater – podobny do naszego dziecka: ma podobne cechy, wiek i przeżywa podobne trudności. Nie możemy dokładnie opisać dziecka, dla którego bajkę tworzymy, ponieważ ma ono się z utożsamić z bohaterem, a nie rozpoznać w nim siebie. Warto więc bohaterem bajki uczynić zwierzątko, zabawkę czy inną baśniową postać. 
■    Magia i baśniowość – nasza fantazja i wyobraźnia powinna stworzyć cudowny i pozytywny świat, w którym wszystko może wyglądać inaczej niż w rzeczywistości. Jeśli dziecko lubi kosmos, możemy w bajce podróżować po innych planetach czy być ufoludkami. Jeśli dziecko fascynuje się owadami, fabuła naszej opowieści może być ukryta wśród traw. Nie ma tu żadnych ograniczeń. 
■    Pokonanie trudności – sytuacja, w której znajduje się nasz bohater, oraz jego trudności, kłopoty muszą być realne, tak aby słuchacz mógł się z nim utożsamić. Rzeczywiste muszą być też uczucia bohatera oraz sposoby radzenia sobie z problemami. Nie ma tu miejsca na magię, czarodziejską różdżkę czy kosmiczną maszynę.
■    Zakończenie musi być pozytywne i dawać dziecku nadzieję. P...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy