Dołącz do czytelników
Brak wyników

Podstawa programowa

11 grudnia 2018

NR 42 (Grudzień 2018)

Podstawa programowa i najczęstsze błędy w jej rozumieniu

0 452

Podstawa programowa to akt normatywny, a nie plan pracy. Jest zbiorem zapisów potrzebnych do napisania programu nauczania lub programu wychowania przedszkolnego.

Wpotocznych rozmowach o edukacji lub o pracy samego nauczyciela często słyszymy wypowiedzi: „Realizacja podstawy programowej…”, „Muszę zrealizować podstawę programową...”, „Powinnam wpisać do dziennika sposób realizacji podstawy programowej...”. W rzeczywistości edukacyjnej wypowiedzi te są nieprawidłowe, a nawet zawierają w sobie błędy logiczne. Akty normatywne, rozporządzenia – a takim właśnie dokumentem jest podstawa programowa – nie służą nauczycielowi jako plan pracy, nie zawierają bowiem zapisów, które byłyby metodycznym opisem,  jak przeprowadzać spotkanie edukacyjne, lekcję, zajęcie, warsztat. Akty normatywne są zbiorami zapisów,  na podstawie których organizuje się edukację, a w przypadku podstawy programowej zapisów potrzebnych do napisania programu nauczania, w tym programu wychowania przedszkolnego. Zapisy te dają jedynie fundament do konstrukcji programu, nie zawierają natomiast metodyki nauczania czy wskazań metod do wyboru, technik uczenia, planowania pracy bieżącej czy długoterminowej, sposobów diagnozowania, obserwacji dzieci i uczniów, uszczegółowionych konkretnych zagadnień i kręgów tematycznych które wykorzystujemy w pracy z dziećmi itd. 
Autor – twórca programu nauczania lub programu wychowania przedszkolnego – realizuje koncepcję ogólną kształcenia zawartą w podstawie programowej poprzez korzystanie z jej zapisów w procesie tworzenia programu nauczania lub programu wychowania przedszkolnego. Sam proces tworzenia programu nauczania czy programu wychowania przedszkolnego jest zatem tzw. implementacją podstawy programowej,  jej praktycznym wdrożeniem. 
Sama podstawa programowa nie zawiera materiału nauczania, treści, zagadnień, a jedynie efekty nauczania, efekty realizacji zagadnień. Jest zatem tylko bazą do napisania programów, a nie programem. Zagadnienia, materiał nauczania, przykłady kręgów tematycznych, a nawet tematów zajęć tworzy autor programu, wskazując nauczycielowi sposób osiągania celów (efektów) zawartych w podstawie programowej. 
Nauczyciele realizują programy nauczania, programy wychowania przedszkolnego, a nie podstawę programową. Podstawę programową się wdraża, implementuje poprzez używanie – realizację programów nauczania lub programów wychowania przedszkolnego. 

Czy sformułowanie, iż realizuję podstawę programową,  jest błędne? 

W odniesieniu do nauczycielskiej pracy bieżącej, codziennej, dydaktycznej – pracy, którą dokumentuje się w formie zapisów w dzienniku – to sformułowanie jest błędem, ponieważ akt normatywny nie jest konkretnym przepisem na zajęcia w przedszkolu, nie jest opisem procesu rozwoju, procesu uczenia, który organizuje nauczyciel. Opisywaniem procesu rozwoju, procesu uczenia, czyli osiągania przez dziecko celów edukacyjnych, zajmuje się autor, pisząc program nauczania lub program wychowania przedszkolnego. Ten opis nauczyciel realizuje w praktyce, czasami go interpretując czy nieco przekształcając, aby stworzyć optymalne warunki uczenia się dla swojej, specyficznej grupy dzieci. Programy wychowania przedszkolnego realizuje się i interpretuje. A to już czasami stanowi problem.

To co robić? Realizować czy interpretować program wychowania przedszkolnego? 

To pytanie, na które znajdziemy odpowiedź w samej podstawie programowej, a konkretnie analizując funkcje tegoż dokumentu. Gdy w opisie procesu nauczania, zawartym w programie wychowania przedszkolnego przyjętym do realizacji, znajduje się np. krąg tematyczny – „Zima” i propozycja, jak pracować z tym kręgiem, a realnie zimy za oknem jeszcze nie ma, bo się spóźnia, to dzieci interesują się raczej tym, co widzą za oknem, a nie tym co jest na ilustracji w książce. Nauczyciel dokonuje wówczas zmiany kręgu tematycznego, tworząc inny, bawi się z dziećmi adekwatnie do ich oczekiwań poznawczych. W konsekwencji ćwiczy te same umiejętności, ale na innym materiale. Przekształca zatem realizowany program, interpretuje. Na interpretację programu wychowania przedszkolnego pozwalają konkretne zadania z podstawy programowej: 

Zadanie 3.
Wspieranie aktywności dziecka podnoszącej poziom integracji sensorycznej i umiejętności korzystania z rozwijających się procesów poznawczych. 

Zadanie 5. 
Wspieranie samodzielnej dziecięcej eksploracji świata, dobór treści adekwatnych do poziomu rozwoju dziecka, jego możliwości percepcyjnych, wyobrażeń i rozumowania, z poszanowaniem indywidualnych potrzeb i zainteresowań.

Zadanie 5. Jasno wyjaśnia, iż przedszkole odpowiada za dobór treści, które powinny być adekwatne do jego rozumowania czy wyobrażeń, możliwości percepcyjnych. Dziecko, które wzrasta w bardzo charakterystycznej fazie myślenia konkretno-obrazowego, pragnie logicznie myśleć, rozumieć, chłonąć, analizować to, co jest konkretnym jego doświadczeniem. Konkretnym jego doświadczeniem jest przedłużająca się ciepła słoneczna jesień, dlatego na siłę nauczyciel nie powinien wprowadzać kręgu tematycznego „Zima”, bo będzie to pozbawione rzeczywistych praktycznych doświadczeń dziecka. Nauczyciel zatem zinterpretuje program, zamieni kolejność tematów. Zamiast kreślenia bałwanka z kółek, zaproponuje kreślenie liścia z kółek, adaptując formę klasycznego bałwanka jako bazę swym kształtem identyczną, która przy zastosowaniu innych kolorów i dodatkowych kresek utworzy dzieło o innym jesiennym znaczeniu. W tym samym czasie dziecko nada to znaczenie owemu dziełu, stwierdzając, iż narysowało żółto-brązowy liść. 
Zadanie 3. Tłumaczy konieczność interpretacji programu wychowania przedszkolnego. Oto dziecko ma uczestniczyć w aktywności podnoszącej poziom integracji sensorycznej i korzystać z rozwijających się procesów poznawczych. Ponieważ umysł człowieka w sposób najprostszy określić można jako proces manipulowania obrazami, a te powstają na skutek doświadczeń sensorycznych, odbierania bodźców płynących ze świata zewnętrznego, dziecko w sposób naturalny chce te bodźce wykorzystać, biegnie za nimi. Mózg wartościując sytuację, dokonuje osądu użyteczności, wybiera aktywność, której dziecko się oddaje. Ćwiczenia korzystania z rozwijających się procesów poznawczych muszą być zatem oparte na logicznych doświadczeniach bieżących dziecka, które są mu bliskie, bo akurat dzieją się, istnieją wokół niego. 
Nauczyciel interpretuje więc i realizuje zarazem program wychowania przedszkolnego, mając na uwadze fakt, iż pomagają w tym zadania zawarte w podstawie programowej. Zadania zapisane w podstawie programowej przedszkole zobowiązane jest zrealizować. Zadania te autor programu wychowania przedszkolnego może uszczegóławiać – na pewno powinny znaleźć się w programie, bo stanowią konkretną koncepcję pracy przedszkola. Natomiast same zadania w podstawie programowej stanowią kolejny problem w rozumieniu funkcji podstawy. Potoczne bowiem rozumienie tegoż rozporządzenia doprowadziło do tego, iż nauczyciele, czytając ów dokument, koncentrują się na jego części przedstawiającej osiągnięcia dzieci i uważają, że z tą częścią powinni pracować, zaś pomijają zupełnie zadania z podstawy programowej, czyli tę część, która jest w podstawie po to, natomiast rozumieć, w jaki sposób przedszkole ma pracować. Zadajmy zatem pytanie porządkujące.

Która część podstawy programowej jest wyznacznikiem pracy przedszkola? 

Przede wszystkim część z opisanymi zadaniami przedszkola. Zadania te bowiem przedszkole realizuje na poziomie ogólnym, np. w całorocznym planie pracy placówka przedstawia te zadania do realizacji, przy czym nie realizuje ich wyłącznie nauczyciel. 
To zadania przedszkola, a więc i samego dyrektora, pracowników, takich jak np. kucharka, ogrodnik, pomoc nauczyciela itp. To nie tylko nauczyciel organizuje dzieciom odpoczynek w poczuciu bezpieczeństwa, również ogrodnik dba o przestrzeń do zabawy i odpoczynku, aby była bezpieczna dla dzieci. Na poziomie szczegółowym natomiast realizuje je nauczyciel poprzez realizację i interpretację programu wychowania przedszkolnego w swojej grupie dzieci. O ile o całej podstawie programowej nie możemy powiedzieć, że ją realizujemy, bo np. część poświęcona osiągnięciom samych dzieci nie jest do realizacji, ale do osiągnięcia przez przedszkolaków, zawarte w niej bowiem są efekty ich kształcenia, o tyle o częściach podstawy, takich jak zadania, możemy powiedzieć inaczej. Zadania z podstawy programowej realizuje całe przedszkole. I znów pojawia się problem. Wiele przedszkoli pracuje według wybranych programów wychowania przedszkolnego, które zamiast odwoływać się do zadań zawartych w podstawie programowej, udziwniają pracę przedszkola, realizując zupełnie inne zadania. Pomijam fakt, iż programy te nie są dostosowane do omawianego rozporządzenia, a jednocześnie sugerują realizację zadań może ciekawych i poszerzających umiejętności dzieci, ale z pominięciem istoty wychowania przedszkolnego oraz zadań, które są jego podstawą. Musimy pamiętać, że dzieci powinny osiągnąć dojrzałość szkolną, na którą składa się zespół bardzo wielu umiejętności praktycznych i intelektualnych, przy czym każda z nich jest bezwzględnie potrzebna, aby dziecko mogło wykorzystywać je w dalszym procesie uczenia na drodze do osiągania kompetencji kluczowych. Zagadnienia kuriozalne: zabawy ortograficzne przedszkolaków, konkurs ortograficzny przedszkolaków, konkurs czytelniczy „Mały czytelnik” itp., może brzmią podniośle w uszach rodziców, jednakże nie mają nic wspólnego z osiąganiem celu ogólnego wychowania...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy