Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia na czasie

6 grudnia 2021

NR 71 (Grudzień 2021)

Nauka samodzielności praktycznej dziecka w wieku przedszkolnym

0 554

Kiedy dziecko osiąga wiek pozwalający mu na podjęcie edukacji w przedszkolu, warto zastanowić się nad tym, czy potrafi ono samodzielnie funkcjonować poza domowym kręgiem. Środowisko przedszkolne i panujące w nim zasady, choć wydają się podobne, to są przecież jednak odmienne od tych domowych. Aby wkraczający do przedszkola maluch mógł czuć się w nim bezpiecznie, musi nabyć szereg umiejętności samodzielnego funkcjonowania. Na tym etapie rozwoju mały przedszkolak jest w trakcie ich uczenia się i często jeszcze potrzebuje pomocy i wsparcia ze strony dorosłych. To właśnie pani w przedszkolu powinna stać się dla niego ukochaną osobą, która w trosce o udany start malucha będzie mądrze go wspierać w pokonywaniu trudności związanych z adaptacją i doskonaleniem czynności samoobsługowych.

Dzieci przychodzą z różnych środowisk rodzinnych. Nie oczekujmy od nowych przedszkolaków pełni samodzielności, nie wyręczajmy ich w pośpiechu, jak to często robią rodzice, ale zadbajmy o dobry przykład i stawiajmy zadania na miarę możliwości dzieci, dbając jednocześnie o to, by stawiane przez nas wymagania były spójne z wymaganiami domu rodzinnego. Współpraca rodziców z gronem pedagogicznym, przejawiająca się poprzez wyznaczanie tych samych celów i bycie konsekwentnym, znacznie przyspieszy rozwój samodzielności dzieci powierzonych naszej opiece. Chociaż każde dziecko rozwija się według indywidualnego rytmu, to jednak kształtując umiejętności samoobsługowe naszych przedszkolaków, powinniśmy mieć świadomość tego, co dziecko powinno osiągnąć w danym przedziale wiekowym, czego powinniśmy od niego oczekiwać. Zaległości w opanowaniu podstawowych umiejętności samoobsługowych niewątpliwe będą utrudniały nabycie bardziej złożonych.

Umiejętności samoobsługowe dziecka 3-letniego – maluch potrafi:

  • rozsunąć zamek w kurtce, rozpiąć ubranie zapięte na zatrzaski, włożyć skarpetki, rozpiąć duże guziki, zdjąć luźną bluzę wkładaną przez głowę i rozpięte części ubrania, włożyć półbuty z pomocą dorosłego, włożyć kurtkę lub bluzę rozpinaną z przodu, włożyć kapcie,
  • zamieszać łyżeczką w kubeczku, nadziać jedzenie na widelec i wziąć do ust, doskonali te umiejętności w zabawie i podczas posiłków,
  • zgłaszać potrzeby fizjologiczne, załatwić się do toalety i spuścić wodę,
  • odkręcić kran i nalać wodę do kubka,
  • myje ręce, nie mocząc ubrania, i wyciera je ręcznikiem,
  • stara się wyręczać dorosłych w prostych czynnościach, np. podaje różne przedmioty.

Umiejętności samoobsługowe dziecka 4-letniego – średniak potrafi:

POLECAMY

  • samodzielnie zjeść posiłek, posługując się przy tym sprawnie łyżką i widelcem,
  • umyć samodzielnie twarz i ręce,
  • włożyć przez głowę luźną bluzę, założyć spodnie, zapinać ubrania na zatrzaski, buty na przylepce, wkładać rękawiczki z jednym palcem,
  • wydmuchiwać nos w chusteczkę,
  • pełni okazjonalne dyżury, pracując na rzecz innych.

Umiejętności samoobsługowe dziecka 5–6-letniego – starszak potrafi:

  • płynnymi ruchami rąk myje i wyciera twarz, ręce, myje całe ciało w kąpieli, czesze się, daje sobie radę w toalecie, potrafi starannie się wytrzeć,
  • nałożyć pastę na szczoteczkę i starannie umyć zęby,
  • wytrzeć się po załatwieniu do toalety,
  • rozpoznaje tył i przód ubrania, szybko i sprawnie potrafi się ubrać, wiąże kokardkę, próbuje rozpinać i zapinać niewidoczne guziki, wkłada bluzkę w spodnie lub w spódniczkę, potrafi przewlec pasek przez szlufki, zapiąć pasek, założyć i zapiąć buty na klamerkę, zawiązać szalik,
  • przy jedzeniu prawidłowo trzyma sztućce, zaczyna posługiwać się nożem.

„Każda czynność samoobsługowa postrzegana jest jako sekwencja kroków składająca się na określoną umiejętność, czyli dążenie do osiągnięcia pełnej samodzielności w danym zakresie. I tak np. na umiejętność samodzielnego mycia zębów będą składały się następujące czynności: pójście do łazienki, zapalenie światła, podciągnięcie rękawów, odkręcenie pasty do zębów, wyciśnięcie na szczoteczkę, zakręcenie tubki, odkręcenie kranu, nalanie wody do kubeczka i zakręcenie kranu, wytarcie buzi w ręcznik, opuszczenie rękawów, zgaszenie światła, opuszczenie łazienki. Częste skracanie tej czynności jedynie do włożenia do buzi przygotowanej szczoteczki z pastą i wytarcie się w ręcznik znacznie ogranicza rozwój samodzielności naszego brzdąca. Nie bójmy się zachlapanych bluzeczek i mokrych rękawów. Lepiej przygotować ubranko na zmianę, nie pozbawiać dziecka doświadczeń, a na pewno zobaczymy szybkie efekty jego starań”. Kolejne etapy nauki podstawowych czynności samoobsługowych opisuje psycholog Agnieszka Gola-Marianowska (Samodzielny przedszkolak, Dzielnica Rodzica.pl), zwracając uwagę na konieczność nieustannego wspierania dzieci w dążeniu do samodzielności.

Nauka samodzielnego jedzenia

Początkowo trzylatek może mieć trudności z utrzymaniem łyżki i widelca, często się brudzi i zalewa. Na tym etapie istotne jest, aby dziecko nie zniechęcało się i próbowało samodzielnie jeść. Starajmy się nie wyręczać dziecka, a jedynie pokazywać w atmosferze wspierającej, jak sobie radzić. Nigdy nie należy karać czy krzyczeć na dziecko za nieudane próby, wolne tempo jedzenia i niezgrabne ruchy. Dostrzeganie starań samodzielnego jedzenia przyniesie znaczenie szybsze i lepsze efekty.

Dziecko osiąga postępy małymi krokami i potrzebuje konsekwencji. Jeżeli wymagamy od dziecka samodzielnego jedzenia jednego dnia, nie wyręczajmy go poprzez karmienie następnego dnia, bo wówczas nauczymy dziecko, że warto poczekać i powybrzydzać, bo ostatecznie i tak jest przez kogoś karmione. Kolejnym etapem rozwijania jego samodzielności będzie możliwość posmarowania sobie (tępym) nożem kanapki, nalania z dzbanka wody do kubeczka, nakrycia do stołu i posprzątania po jedzeniu. Poza udoskonalaniem umiejętności samodzielnego jedzenia maluch ćwiczy koordynację wzrokowo-ruchową oraz koncentrację uwagi, o czym warto pamiętać.

Nauka samodzielnego ubierania się

Nauka ubierania to świetne ćwiczenie nie tylko umiejętności samoobsługowych, ale również motoryki dużej i małej (np. przy zakładaniu spodni lub sweterka, rozpinaniu guzików), koordynacji pracy obydwu rąk (zakładanie skarpetek, bucików) czy koncentracji uwagi i koordynacji wzrokowo-ruchowej (wiązanie bucików, zapinanie guzików lub suwaka itp.). Ponadto dziecko rozwija swoją niezależność.

Znając hierarchię etapów nabywania umiejętności związanych z ubieraniem, wymagajmy podstawowych umiejętności dla wieku dziecka, a wspierajmy rozwój trudniejszych. Możemy pomóc dziecku poprzez wykonywanie danej czynności zza pleców dziecka jego rączkami (np. wciąganie spodni). Taka pomoc nadal częściowo angażuje dziecko w daną czynność, przez co ma ono możliwość uczenia się sekwencji poszczególnych ruchów w celu osiągnięcia danej sprawności. Poprzez zauważanie najmniejszych starań dziecka, będziemy budować jego motywację do działania.

Nauka higieny

W wieku przedszkolnym dziecko uczy się wielu umiejętności związanych z higieną, takich jak: korzystanie z toalety i sygnalizowanie swoich potrzeb, mycie rąk zawsze po skorzystaniu z toalety, przyjściu ze spaceru i przed posiłkami, mycie buzi i zębów. Czynnościom higienicznym towarzyszy szereg innych umiejętności: podciąganie rękawów, odkręcenie i zakręcenie kranu, wyciśnięcie pasty, zakręcenie tubki z pastą, wciąganie rajstop i spodni, zapinanie guzika w spodniach, spuszczenie wody, opuszczenie klapy, wycieranie rączek itd. Dziecko musi więc wykonać czynności poprzedzające sam akt higieniczny, jak i następujące po nim.

Nauka posługiwania się przyborami plastycznymi

Wszystkie zabawy plastyczne, jak: wydzieranie, lepienie, wycinanie, rysowanie, kolorowanie czy malowanie, są niezbędne w rozwoju motoryki małej i kształtowaniu umiejętności grafomotorycznych (zdolności wykonywania różnych czynności ruchowych). Bez tego typu doświadczeń rączka przedszkolaka nie będzie przygotowana do późniejszej nauki pisania, co ujawni się w trudnościach w pierwszej klasie. Należy zapoznać dziecko z różnymi przyborami, by było mu później łatwiej się nimi posługiwać. Jeśli dziecko nie lubi rysować, zawsze można poszukać innego sposobu na ćwiczenie tej sprawności. Może to być malowanie farbami do rąk, palcem na tacy z piaskiem, farbami na dużych arkuszach papieru, rysowanie palcem po wzorach wyklejanych z różnych faktur. Czasem warto skonsultować się ze specjalistą, by dowiedzieć się, z czego mogą wynikać trudności i niechęć do rysowania. Zróżnicowana i ciekawa dla dziecka forma zajęć będzie wzbudzała motywację i chęć udziału w zajęciach plastycznych. Trzeba chwalić najmniejsze starania i wytwory dziecka, mówiąc np. „widzę, że rysowałeś w skupieniu, opowiedz mi, co to jest” albo „lubię patrzeć, jak malujesz”.

Jeśli dziecko ma trudności w zakresie motoryki małej, umiejętności manualnych i grafomotorycznych, zabawy i ćwiczenia wprowadzajmy według następujących zasad:

  • przechodźmy od zadań łatwiejszych do trudniejszych,
  • od ruchów globalnych (całą kończyną) do ruchów precyzyjnych w obrębie dłoni i palców,
  • od angażowania jednej kończyny do angażowania obydwu jednocześnie,
  • od ruchów wolnych do szybkich (regulowanie tempa ruchów),
  • od ruchów jednoczesnych do ruchów naprzemiennych.

Do ćwiczenia motoryki małej i umiejętności grafomotorycznych najlepiej sprawdzają się metody, które angażują jednocześnie kilka zmysłów, np. rysowanie do piosenki, zabawa różnymi masami.

Samodzielność umysłowa – dokonywanie wyborów i rozwiązywanie konfliktów

Samodzielność dziecka oznacza nie tylko radzenie sobie z codziennymi „obowiązkami”, czyli samoobsługą, ale także wolność pozwalającą na dokonywanie wyboru. Takie podejście prezentuje między innymi nurt pedagogiczny Marii Montessori. Ze strony dorosłych wychowujących dzieci często padają pytania: Czy dziecko może samodzielnie decydować? W jakim wieku jest zdolne do samodzielnego podejmowania decyzji? O czym może zadecydować samodzielnie?

Odpowiedź jest jednoznaczna: Już nawet maluch może samodzielnie decydować. A zakres jego wyborów powinien być przede wszystkim „wąski” (np. wybór koloru koszulki – dajemy dwa kolory do wyboru), by to decydowanie nie wymknęło się nam spod kontroli, a dawało jednocześnie dziecku radość z samodzielnego wyboru.

Samodzielne decydowanie może dotyczyć na przykład:

  • miejsca aktywności: pracy, zabawy, nauki (przy stoliku, na dywanie, na podłodze, w różnych miejscach na sali),
  • przedmiotu aktywności (różnorodny materiał rozwojowy, inne pomoce dydaktyczne, zabawki oraz sprzęty znajdujące się w sali),
  • czasu i tempa aktywności: zabawy, nauki, pracy (pewne ograniczenia w tym zakresie w warunkach przedszkolnych wyznaczają stałe elementy dnia, jak: posiłki, zajęcia),
  • wyboru formy zabawy, działania (aktywność indywidualna, zespołowa, grupowa).

Dla szerszego rozwoju samodzielności ważne jest, by dzieci miały możliwość podejmowania decyzji odnośnie:

  • ilości i różnorodności spożywanego posiłku,
  • sposobu rozwiązania sytuacji trudnej, konfliktowej, pod warunkiem że wybór strategii jest zgodny z ustalonymi wcześniej zasadami współżycia w grupie (dzięki podejmowanym decyzjom dzieci nabywają umiejętności samodzielnego rozwiązywania problemów),
  • przyjmowania obowiązków (dyżurów) oraz ról społecznych podczas zabawy, nauki i pracy.

Samodzielne dokonywanie wyborów daje dzieciom wolność, swobodę, ale też pozwala na obserwowanie skutków oraz doświadczanie konsekwencji osobistych wyborów. Uczy ponadto odpowiedzialności za własne działania i decyzje. Z samodzielnego dziecka wyrasta samodzielny dorosły, radzący sobie z wymaganiami stawianymi przez życie.

Samodzielność społeczna

Rozwój samodzielności społecznej polega na kształtowaniu umi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy