Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dziecko leworęczne u progu szkoły

Artykuły z czasopisma | 8 listopada 2021 | NR 70
0 19

Mówi się, że osoby leworęczne są przedstawicielami największej mniejszości gatunku ludzkiego. Na szczęście leworęczność nie ogranicza – przemawiają za tym chociażby genialne osiągnięcia leworęcznych muzyków, rzeźbiarzy, matematyków, sportowców. Badania naukowe nad leworęcznością wykazały, że procesy myślenia u osób leworęcznych przebiegają w sposób bardziej wielomodalny i elastyczny, niż u osób praworęcznych. Ponadto ludzie leworęczni z reguły mają lepsze wyczucie odległości niż ludzie praworęczni. Nigdy też nie udowodniono istnienia bezpośredniego związku między leworęcznością a dysleksją. Co jeszcze musi wiedzieć nauczyciel?

Niestety leworęczność ma też swoje wady. Badania nad leworęcznością wskazują na to, że osoby leworęczne są bardziej podatne na alergię i astmę niż osoby praworęczne. Ciągłym problemem jest i to, że zdecydowana większość przedmiotów codziennego użytku jest przeznaczona dla ludzi praworęcznych. I o tym trzeba pamiętać, pracując na co dzień z leworęcznym dzieckiem. Aby lepiej zrozumieć, jakie przeszkody musi dziecko leworęczne nieustannie pokonywać, wystarczy, by praworęczny dorosły założył na prawą rękę zegarek i spróbował go nakręcić lewą ręką. Na szczęście coraz więcej producentów różnych przedmiotów uwzględnia preferencje osób leworęcznych i coraz więcej sklepów ma w swojej ofercie towary przeznaczone zarówno dla osób praworęcznych, jak i leworęcznych. W takich właśnie sklepach należy kupować przybory leworęcznemu dziecku, a wszędzie tam, gdzie będzie ono podejmowało czynności związane z uczeniem się, należy odpowiednio organizować najbardziej optymalne warunki do tego procesu, kierując się wiedzą, współpracą, zrozumieniem i życzliwą postawą.

POLECAMY

I. Leworęczność u dzieci przygotowujących się do nauki w szkole

U źródeł leworęczności

Leworęczność nie jest do końca wyjaśniona. Pewne jest to, że ma swój początek w mózgu, a dokładniej mówiąc – w korze mózgowej obu półkul mózgowych. Ruchy lewej połowy ciała powiązane są z prawą półkulą, a ruchy prawej połowy ciała – z lewą półkulą. Dzieje się tak dlatego, że drogi nerwowe przekazujące pobudzenie ruchowe z kory mózgowej do poszczególnych grupy mięśni mają przebieg skrzyżowany. 
Przewaga czynnościowa jednej ręki nad drugą jest ściśle związana z jedną z półkul mózgowych. U ludzi leworęcznych półkula prawa dominuje nad lewą, u praworęcznych dominująca jest półkula lewa. 
Liczne badania wykazały, że czynnościowa przewaga jednej ręki nad drugą zaznacza się już w okresie niemowlęcym, ale proces pełnej lateralizacji powinien ukształtować się między zakończeniem okresu przedszkolnego a początkiem nauki w szkole. Jeśli tak się nie stanie, dziecko już na początku swojej szkolnej kariery może napotykać na różnego rodzaju trudności, znacząco wpływające na jego osiągnięcia. 

Leworęczność a lewostronność 

Leworęczność – to jeszcze nie wszystko, co wiąże się z procesem lateralizacji. Bowiem tempo i siła procesu lateralizacji i związana z nimi czynnościowa przewaga jednej strony ciała nad drugą nie ogranicza się tylko do rąk. Dotyczy również pracy nóg oraz parzystych organów zmysłowych, do których należą oczy i uszy. Sprawność ruchowa każdej z rąk, a także ich wzajemne współdziałanie z nogami, oczami i uszami decyduje o typie dziecka leworęcznego.

Z oczywistych względów najkorzystniej byłoby, gdyby dominującą półkulą u dziecka rozpoczynającego naukę w szkole była półkula lewa, objawiająca się wiodącą prawą ręką, prawą nogą, prawym okiem i prawym uchem. Jest to model określany „lateralizacją prawostronną”, najczęściej spotykany i dlatego zdecydowana większość przedmiotów codziennego użytku jest dostosowana właśnie do osób zlateralizowanych w ten sposób. 

Jednakże część dzieci posiada jako dominującą półkulę prawą i wówczas wiodącymi stają się lewa ręka, lewa noga, lewe oko i lewe ucho. Ten model określamy jako „lateralizację lewostronną”. 

Oba wymienione modele – lateralizację prawostronną i lewostronną można określić mianem „lateralizacji ustalonej jednorodnej” i oba uznaje się za prawidłowe, najbardziej optymalne dla procesu uczenia się. 

Zdarza się, że żadna z półkul mózgowych nie dominuje wyraźnie nad drugą i wówczas dziecko zamiennie używa prawej i lewej ręki, oka, ucha, nogi. W tej sytuacji trudno jest jednoznacznie określić przewagę jednej strony ciała nad drugą. Jest to „lateralizacja nieustalona”.

Bywa także, że proces lateralizacji zaznacza się, ale bardzo subtelnie i tylko wprawne oko jest w stanie dostrzec różnice w stronności ciała. Wówczas mówimy o „lateralizacji słabo zaznaczonej”. Dzieci charakteryzujące się lateralizacją nieustaloną lub słabo zaznaczoną używają na przemian raz lewej, raz prawej ręki. W rezultacie obie ręce charakteryzują się podobnym stopniem sprawności, ale żadna ręka nie jest sprawna na tyle, by bez problemu podołała wszystkim zadaniom związanym z nauką i samoobsługą. Ruchy rąk u takich dzieci są nieprecyzyjne, czasami określane jako „niezdarne”, z towarzyszącą im dużą męczliwością. 

Najbardziej niekorzystnym modelem z punktu widzenia lateralizacji jest tak zwana „lateralizacja ustalona skrzyżowana”. W tym modelu co prawda występuje wyraźna przewaga czynnościowa narządów zmysłu i ruchu, tyle że nie po tej samej, a po obu stronach ciała. Jako przykład można wymienić dziecko leworęczne z wiodącym prawym okiem, prawym uchem i lewą nogą. Dzieci leworęczne o lateralizacji skrzyżowanej już na początku nauki w szkole można rozpoznać po tym, że:

  • słabo orientują się w schemacie własnego ciała, myląc jego prawą i lewą stronę,
  • mają trudności z określaniem relacji w przestrzeni,
  • charakteryzują się niską sprawnością motoryczną,
  • odznaczają się brakiem koordynacji rąk,
  • prezentują bardzo niski poziom koordynacji wzrokowo-ruchowej,
  • bardzo niesprawnie posługują się nożyczkami,
  • wykonują rysunki ubogie w szczegóły, o niskim poziomie graficznym,
  • piszą litery i cyfry w sposób lustrzany, ze zbyt mocnym lub zbyt słabym naciskiem narzędzia pisarskiego na papier,
  • mają wyraźne trudności w czytaniu,
  • nierzadko są drażliwe, płaczliwe, zalęknione, wycofane, obawiają się niezadowolenia ze strony rodziców i innych osób znaczących z powodu braku oczekiwanych sukcesów ich dziecka w nauce.

Należy więc mieć na uwadze fakt, iż nie tylko sprawność rąk, ale wszystko, co wiąże się z lateralizacją, czyli stronnością ciała, ma istotny wpływ na to, jak sobie będzie radziło dziecko w szkole.

Rodzice i nauczyciele – wnikliwymi obserwatorami preferencji lateralnych dziecka 

To, że 5–6-letnie dziecko preferuje raz lewą, a raz prawą rękę, nie znaczy jeszcze, że wykazuje ono tendencję w kierunku leworęczności. Taka sytuacja może być natomiast wynikiem niezbyt dobrze opanowanej czynności, np. smarowania pieczywa masłem. Dopiero gdy dziecko tę czynność opanuje i będzie wykonywało ją sprawnie, z pewnością zdecyduje się na wybór bardziej odpowiedniej do tego celu ręki. Nie można pochopnie określać dominacji ręki dziecka i podejmować w tej kwestii przedwczesnych decyzji. Należy wykazać się wielką cierpliwością, dokładnością i wnikliwymi, systematycznymi obserwacjami dziecka w różnych sytuacjach życiowych. Warto zwracać uwagę na to, której ręki używa jako pierwszej, ale też której używa częściej i przez dłuższy czas. Ponadto nie należy skupiać się tylko na wybranych 2–3 czynnościach, ale przynajmniej na 7–8, w ciągu dłuższego czasu – przynajmniej kilku tygodni. 

Niezwykle istotne jest i to, by w tym czasie dziecko wykonywało dużo zabaw i ćwiczeń ruchowych, angażujących wszystkie mięśnie i zmysły. Ogólny, prawidłowy rozwój fizyczny dziecka sprawi, że jego naturalne preferencje związane z lateralizacją uwydatnią się same. 

Do określania preferencji lateralnej dzieci przygotowujących się do podjęcia obowiązku szkolnego często wykorzystywane są różnego rodzaju kwestionariusze. Zdarza się przy tym, że są one niemiarodajne, ponieważ dotyczą tylko większych ruchów motorycznych i nie uwzględniają konsekwencji w używaniu jednej ręki ani sprawności, z jaką ta ręka wykonuje różne czynności. Jane M. Healey proponuje wykorzystać w tym celu wielokrotnie sprawdzony przez siebie kwestionariusz, oparty na zadaniach sensoryczno-motorycznych, percepcyjnych i językowych:1 

Powiedz do dziecka: „Pokaż mi, jak…”, a następnie zakreśl literę L (lewa) lub P (prawa), albo obie litery.

Patrzysz przez dziurkę w kartce papieru ………………….....……….. L/P
Rozdeptujesz coś na ziemi …………………………………….……….. L/P
Piszesz ………………………......……………………………………….. L/P
Czeszesz się …………………………………………..…………………. L/P
Myjesz zęby …………………………………………...…………………. L/P
Tniesz nożyczkami ………………………………………………………. L/P
Rzucasz piłkę …………………………………………………………….. L/P
Uderzasz piłkę kijem baseballowym …………………………………… L/P
Odbijasz piłkę rakietą ……………………………………………………. L/P
Wbijasz gwóźdź młotkiem ………………………………………………. L/P
Posługujesz się śrubokrętem …………………………………………… L/P
Kroisz nożem jedzenie …………………………………………………... L/P
Rzucasz monetą ………………………………………………………….. L/P
Otwierasz drzwi kluczem ………………………………………………… L/P

Ustalenie dominującej nogi

a) Zdejmowanie butów: Dziecko staje ze zwartymi nogami, zdejmuje buty i ustawia je na podłodze. Notujemy, z której nogi zdejmuje but najpierw.
b) Długi krok nad przeszkodą: Taka sama postawa wyjściowa jak w punkcie a). Prosimy dziecko o zrobienie dużego kroku nad położonym na podłodze pudełkiem. Notujemy, którą nogą dziecko zrobi krok do przodu.
c) Silne kopnięcie: Przed stojącym ze zwartymi nogami dzieckiem układamy piłkę tenisową. Ma ją teraz mocno kopnąć. I znów notujemy, której nogi użyje.
d) Dokładne kopnięcie: Taka sama pozycja wyjściowa, jak w punkcie c). Dziecko ma trafić piłką tenisową w oznaczone miejsce. Notujemy, której nogi do tego użyło.
e) Kreślenie linii: Pozycja wyjściowa jak w punkcie a). Prosimy dziecko, aby nakreśliło nogą linię na podłodze lub na ziemi. Zaznaczamy, której nogi użyło. 
f)  Rytmiczne stukanie: Znów pozycja wyjściowa jak w punkcie a). Dziecko ma wystukać czubkiem buta lub obcasem rytm znanej mu melodii. Oznaczamy, którą nogą wybija rytm.
g)  Przejście z zamkniętymi oczami po linii prostej: W dużym pomieszczeniu dziecko powinno przejść z zamkniętymi oczami po wcześniej wskazanej linii prostej. Liczymy zboczenia z tej drogi (w prawo lub w lewo).
h)  Skakanie na jednej nodze: Sytuacja wyjściowa jak w punkcie a). Dziecko okrąża pokój, skacząc na jednej nodze. Odnotowujemy, na której nodze skacze. 
i)  Wejście na dziecięce krzesło: Postawa jak w punkcie a). Dziecko stoi przed krzesełkiem, na które ma wejść bez pomocy rąk. Zaznaczamy, którą nogą wejdzie najpierw. 
j)  Zejście z krzesła: Dziecko stoi ze zwartymi stopami na krześle. Ma z niego zejść. I znów obserwujemy, w jakiej kolejności używa nóg. 

Ustalenie dominującego ucha

W celu ustalenia dominującego ucha, dziecko sadza się przy stole z rękami ułożonymi na kolanach. Prosi się je o wzięcie leżącego na stole naręcznego zegarka i posłuchanie jego tykania. Należy odnotować, do którego ucha dziecko przyłoży zegarek.

Następnie prowadzący test staje za dzieckiem i mówi coś szeptem. Obserwuje, w którą stronę dziecko odwraca głowę do tyłu (odwraca głowę w stronę z dominującym uchem).
Ustalenie dominującego oka (metoda Leisera--Eggerta „patrzenie przez dziurkę”)

a) Dziecko ma obserwować wyznaczony cel, trzymając przy oku szerszy otwór lejka. Ćwiczenie pokaże nam, którego oka używa dziecko w tym celu.
b) Dziecko ma obserwować cel, trzymając przy oku węższy otwór lejka. Odnotowujemy, do którego oka dziecko spontanicznie przyłoży lejek.
c) Dziecko ma patrzeć przez maleńką dziurkę w dużej kartce papieru, a następnie patrzeć przez dziurkę od klucza. W obu przypadkach odnotowujemy, którym okiem to robi.

Ustalając ręczność i stronność dziecka należy zdawać sobie sprawę z tego, że samo wykonanie testów jest tylko początkiem w kierunku ewentualnej pomocy. 

Zawsze trzeba mieć na uwadze to, że nie wyniki testów, ale opracowane na ich podstawie ćwiczenia i systematyczna, mozolna praca są jedyną słuszną drogą w kierunku wypracowania podstaw do nauki pisania oraz innych czynności motorycznych i werbalnych.

Jeśli się okaże, że wynik testu napawa niepokojem, należy jeszcze przez pewien czas przyjrzeć się obszarom, które zwróciły uwagę nauczyciela bądź rodziców, po czym skierować dziecko na pogłębioną diagnozę u odpowiednich specjalistów. 

Jeśli się okaże, że wszystko jest w porządku, można będzie odetchnąć z ulgą, a jeśli nie, wczesna diagnoza różnego rodzaju trudności związanych z lateralizacją będzie milowym krokiem w kierunku rozwiązania problemu, który pozostawiony sam sobie może być kulą u nogi nie tylko w szkole, ale przez całe życie.

Organizacja pomocy leworęcznemu dziecku, przygotowującemu się do podjęcia obowiązku szkolnego

Leworęczne dziecko, przygotowujące się do podjęcia obowiązku szkolnego, powinno systematycznie realizować treści programowe wynikające z Podstawy Programowej Wychowania Przedszkolnego. Nauczyciele, rodzice i inni specjaliści uczestniczący w tym procesie powinni zapewnić każdemu dziecku jak najlepsze warunki, adekwatne do potrzeb i możliwości każdego dziecka. W przypadku dzieci leworęcznych warunki te będą związane z odpowiednią organizacją ich stanowiska pracy w przedszkolu i w domu, zakupem odpowiednich przyborów i sprzętu oraz kształtowaniem prawidłowych nawyków w czasie wykonywania różnych zadań. 

Organizacja miejsca do nauki,zabawy i wypoczynku

Właściwa organizacja warunków nauki, pracy i wypoczynku dziecka leworęcznego ma znaczący wpływ na jego komfortowe samopoczucie, osiąganie wyników w nauce adekwatnych do jego możliwości, a także bezpieczeństwo. W związku z tym:
dzanie poko ju dziecka (sposób ustawienia mebli) powinno odbywać się z jego udziałem – dziecko intuicyjnie, zgodnie ze swoją naturą określi, jakie ustawienie mebli będzie mu najwygodniejsze i najbezpieczniejsze; ponadto bezpośredni udział dziecka w tak ważnym zadaniu z pewnością wpłynie na zwiększenie poczucia jego własnej wartości. 
Zakup odpowiednich przyborów i innych przedmiotów codziennego użytku dla dziecka leworęcznego
Coraz lepsze rozumienie procesów lateralizacji w społeczeństwie znalazło swoje bardzo pozytywne odbicie w produkcji przyborów i różnego rodzaju innych przedmiotów przeznaczonych dla osób leworęcznych. Dziecko leworęczne powinno być wyposażone w komplet przyborów dla osób leworęcznych i w miarę możliwości finansowych przedszkola, szkoły i domu – także innych przedmiotów ułatwiających jego funkcjonowanie zgodnie z naturą. Podstawowy zestaw przyborów stanowią:

  • specjalne ergonomicznie wyprofilowane ołówki, długopisy i kredki dla osób leworęcznych (ich kształt dostosowany jest do pisania lewą ręką, bez potrzeby stosowania specjalnych nasadek; dzięki temu leworęcznemu dziecku będzie wygodniej trzymać narzędzie pisarskie, a nauka pisania będzie szła szybciej i przyjemniej); ołówki powinny być z nierozmazującymi się grafitami,
  • pióra dla osób leworęcznych z szybkoschnącym atramentem, wyprofilowanym ergonomicznym uchwytem i specjalnie ściętą stalówką,
  • nasadki na ołówki i kredki (nie tylko umożliwią, ale wręcz wymuszą właściwy sposób trzymania narzędzia pisarskiego; są też bardzo przydatne dla dzieci z zaburzeniami tonusu mięśniowego, objawiającego się brakiem swobodnej kontroli siły uchwytu i nacisku na przybory w trakcie pisania czy rysowania); strzałka na nasadce dla dzieci leworęcznych powinna być skierowana w górę ołówka lub kredki,
  • linijka ze skalą wyrysowaną od strony prawej do lewej
  • nożyczki dla osób leworęcznych (mają odwrotnie założone ostrza: górne ostrze biegnie od uchwytu z lewej strony),
  • temperówka dla osób leworęcznych (ostrze jest zamocowane z innej strony niż dla osób praworęcznych, by wygodniej było kręcić ostrzonym ołówkiem lub kredką„od siebie”, a nie „do siebie”),
  • zeszyty z ukośną liniaturą lub ukośnymi kratkami (dziecko leworęczne przez cały czas pisania w takich zeszytach będzie miało możliwość kontroli tego, co napisało i nie będzie zamazywało swojego pisma).

Pisanie – krok po kroku 

Początkowy etap nauki pisania jest kluczowy zarówno dla dziecka leworęcznego, jak i praworęcznego. Od tego momentu zaczyna się bowiem kształtowanie nawyków związanych z nauką pisania. Jeśli prawidłowości związane z tym procesem zostaną zlekceważone, to już w niedługim czasie pojawią się u dziecka trudności związane z grafomotoryką i tonusem mięśniowym ręki piszącej, niechęć do pisania z powodu bólu ręki, skrzywienia kręgosłupa, zaburzenia wtórne o charakterze emocjonalnym.

Nauka pisania u dziecka leworęcznego w początkowym okresie powinna przebiegać w następujący sposób:

Etap przygotowawczy

  • Różnego r...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy