Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia na czasie

1 września 2021

NR 68 (Wrzesień 2021)

„Poznajmy się!”
Wprowadzenie elementów treningu umiejętności społecznych w przedszkolu z bajką terapeutyczną

14

Z umiejętności społecznych korzystamy niemal na każdym kroku: kiedy robimy zakupy, załatwiamy sprawy urzędowe, wyjeżdżamy na wakacje, chodzimy do szkoły lub do pracy, podejmujemy leczenie itp. Co prawda współczesna rzeczywistość i konsekwencje pandemii COVID-19 zaowocowały szeregiem rozwiązań i wszystkie z wyżej wymienionych aktywności przeniosły się do świata wirtualnego – możemy zwiedzać najpiękniejsze miasta i muzea z kanapy, zakupy dostarczane są pod drzwi, wszelkie dokumenty przesyłamy pocztą elektroniczną, nauczanie online nie jest już ekstrawaganckim uzupełnieniem wykształcenia, ale stało się podstawą nauczania, również w przedszkolach. Niektórzy naukowcy spekulują na temat nowoczesnego funkcjonowania społecznego, ale jest to zagadnienie osadzone w kolejnych dekadach, zbyt odległych dla naszych przedszkolaków.

Trening umiejętności społecznych

Trening umiejętności społecznych jest tym, bez czego nie możemy się obejść, a co przyswajamy już od wieku niemowlęcego. Podczas piastowania przez rodziców dziecko obserwuje pierwsze wzorce interakcji. Doświadcza nie tylko określonych zachowań. Ich urzeczywistnianie wpływa na neurologiczny i chemiczny rozwój mózgu. Naturalne reagowanie rodzica na potrzeby i nastroje potomstwa, nawiązywanie i utrzymywanie kontaktu wzrokowego, obserwowanie, analizowanie i interpretowanie wyrazu twarzy są fundamentami przyszłych kompetencji społecznych. Sprzyja to również kształtowaniu systemu regulacji emocji: samoregulacji i samokontroli1. Każde dziecko musi być kochane, wspierane, rozumiane, jak również powinno dzielić wszelkie doświadczenia z bliskimi, nie tylko te przyjemne2. Każdy dotyk, okazywanie troski, kontakt fizyczny są podstawowymi działaniami, dzięki którym rodzic zapewnia prawidłowy rozwój pierwszych kompetencji społecznych, a ich brak może wywołać długofalowe konsekwencje3

POLECAMY

Poddawanie niemowlęcia silnym stresorom, takim jak stałe ignorowanie płaczu, jest szczególnie niebezpieczne, gdyż wówczas w jego organizmie gwałtownie wzrasta poziom kortyzolu. Hormon ten negatywnie wpływa na rozwój układów neuroprzekaźnikowych, a to może w przyszłości powodować trudności z samoregulacją. Zaburzenia w rozwoju kory przedczołowej mogą negatywnie oddziaływać na umiejętność odczuwania więzi z innymi ludźmi, radzenie sobie ze stresem czy rozumienie punktu widzenia innej osoby4.

Wszystko zaczyna się od obserwacji norm i zasad, a te dziecko zaczyna naśladować. Kiedy rozwinie swoje umiejętności językowe (rozumienie i artykułowanie mowy), dowiaduje się, czego się od niego oczekuje, może formułować prośby lub odmowy.

Doświadcza różnych uczuć, samo daje im wyraz i zaczyna je poprawnie nazywać. Nawiązuje relacje, uczy się, jak być członkiem grupy, a później, jak z powodzeniem radzić sobie w zawiłym świecie interakcji społecznych5. To kontakty z innymi, poczucie przynależności sprawiają, że jesteśmy spełnieni i szczęśliwi, również w wieku przedszkolnym6

Czym więc są umiejętności społeczne? Spośród wielu definicji najbardziej wyczerpującą w moim odczuciu jest ta stworzona przez Annę Matczak w 2007 r. Mówi ona, iż są to „złożone umiejętności warunkujące efektywność radzenia sobie w określonego typu sytuacjach społecznych, nabywane przez jednostkę w toku treningu społecznego”7. Umiejętności społeczne mogą być również określane w literaturze fachowej jako kompetencje społeczne, inteligencja społeczna czy społeczne zdolności. 

W wieku przedszkolnym maluchy są głodne wszelkich informacji o świecie, nie tylko fizycznym, ale również społecznym. Pragną doświadczeń o charakterze sensorycznym i pozazmysłowym, aby zrozumieć zasady i reguły rządzące rzeczywistością.

Dzięki złożonym i twórczym procesom myślenia uczą się swoich zachowań i ich regulacji. Pojawia się u nich wrażliwość na zasady i normy społeczne, szczególnie w kontekście ich analizowania i przetwarzania. Nie dziwi nas więc wielość zadawanych w tym wieku pytań. Dopiero na tym etapie dziecko dowiaduje się, jak godzić własne pragnienia z poszanowaniem norm, chęcią do współdziałania z innymi i dla ich dobra. Zaczyna rozumieć perspektywę drugiej osoby, dzięki czemu rozwija empatię i teorię umysłu. Rówieśnicy stają się ważni i nawiązują pierwsze przyjaźnie, ważne stają się autorytety pozarodzicielskie, a nawet pierwsze miłości. Pojawienie się zabawy w odgrywanie różnych ról pomaga maluchom poradzić sobie z całym wachlarzem emocji8.

Na podstawie piramidy rozwoju społeczno-emocjonalnego stworzonej przez J. Węglarz i D. Bentkowską wymienia się następujące kompetencje społeczne istotne w wieku przedszkolnym: socjalizacja, empatia i altruizm, chęć niesienia pomocy i współpraca, rozumienie norm i zasad oraz rozwój wyobraźni9

Warto więc rozpocząć trening umiejętności społecznych już w grupie przedszkolnej za pomocą gier i zabaw, które są naturalnym procesem rozwoju dziecka. Stanowią one cenną okazję do uczenia się. Są przewidywalne, dzięki czemu odzwierciedlanie sytuacji z prawdziwego życia jest bezpieczne i przyjemne. 

Istotą zajęć TUS jest doświadczanie, analiza i zrozumienie tego, co się dzieje, oraz generalizowanie doświadczeń. Nauczyciel, który zamierza realizować tego typu spotkania, musi rozumieć świat umiejętności społecznych oraz umieć rozkładać je na mniejsze czynniki. Dzieci powinny potrafić utrzymać skupienie uwagi na co najmniej 15 minut, posługiwać się mową, budować proste zdania i wysłuchiwać ze zrozumieniem kilkuminutowego tekstu. Konieczna jest też motywacja do poprawy swoich interakcji z innymi, co na etapie wieku przedszkolnego nie musi być zdeklarowaną wolą10.

Warto zastosować następujące zasady proponowane przez D.M. Plummer:

  • wyznaczenie ról, zasad i granic, aby dzieci czuły się bezpiecznie i spokojnie,
  • prowadzący daje przyzwolenie na dobrowolny udział w zabawach z możliwością przyłączenia się w ich trakcie, 
  • wszystkie emocje są uznawane i cenione, 
  • prowadzący ceni każde dziecko takim, jakie jest, i poprzez swoją postawę uczy tego pozostałych, 
  • stosowane pochwały są realistyczne i odnoszą się do konkretnej sytuacji, 
  • szukanie bieżących rozwiązań pomaga dzieciom zauważyć swoje umiejętności, zasoby i mocne strony11.

Realizowanie zajęć treningu umiejętności społecznych może się odbywać regularnie, np. w określony dzień tygodnia. Istnieje wiele programów, z których z powodzeniem można korzystać również na zajęciach przedszkolnych. 

W tym roku szkolnym przypadła mi przyjemność dzielenia się z Państwem doświadczeniem zajęć TUS co miesiąc na łamach „Wychowania w Przedszkolu”. Oprócz skompresowanej dawki wiadomości teoretycznych teksty te będą dostarczać pomysłów na zabawy oraz bajkę o charakterze terapeutycznym. Zostanie w nich również zawarty schematyczny scenariusz proponujący przebieg realizacji poszczególnych metod i narzędzi, ale ich wykorzystanie może zostać skomponowane w dopasowany do Państwa sposób czy kolejność, według Państwa uznania. 

Poniższe zabawy i bajka są poświęcone pierwszemu tematowi – „Poznajmy się”. Dzieci w grupach przedszkolnych, zwłaszcza w grupach wiekowych od cztero- do sześciolatków, zapewne już się znają, warto jednak wrócić do tego typu aktywności, aby zrealizować to pierwsze spotkanie w duchu treningu umiejętności społecznych. 

Zabawy

  • Rytuał wprowadzający. 

Przypisanie konkretnego rytuału do zajęć ma kilka ważnych walorów. Uczestnicy wiedzą, w jakiego rodzaju zabawach będą za chwilę uczestniczyć. Dodatkowo rytuał jest sygnałem oznaczającym odpowiedni rodzaj skupienia. To może być konkretny rodzaj zabawy (np. pogadanka w kręgu), okrzyk lub piosenka.

  • Powitanie. 

Przygotuj maskotkę/lalkę/kukiełkę i siądź z dziećmi w kręgu. Wybrana przez Ciebie zabawka będzie wykorzystywana na kolejnych zajęciach treningu umiejętności społecznych. Osoba, która trzyma zabawkę, odpowie na pytanie: „Jak mam na imię i co lubię robić?”. Zabawkę można podawać po kolei, a jeżeli jest miękka i lekka, można ją podawać w sposób losowy, ale tak, aby wszyscy mieli możliwość zabrania głosu jeden raz. 
Podczas kolejnych spotkań zadawaj inne pytania, które będą źródłem cennych informacji i przeżyć między dziećmi.

  • Zabawa ruchowa. 

Przygotuj sportowe karty pracy. Mogą to być zdjęcia dzieci wykonujących określone ćwiczenia lub inne, podobne narzędzie (np. karty pracy „Dzieciaki naśladują zwierzaki”, „Karty do ćwiczeń posturalnych” itp.). Każde z dzieci po kolei losuje kartę i kładzie ją na środku dywanu. Wszyscy, łącznie z nauczycielem, wykonują prezentowane na karcie ćwiczenie. 

  • Rzucanie poduszki. 

Dzieci powiedziały już, jak mają na imię. Tym razem możemy użyć miękkiej poduszki i wykorzystać ją do ćwiczenia naszej pamięci. Rzucamy poduszkę do dowolnej osoby, ale najpierw wypowiadamy jej imię. 

Ważne! Do każdego rzucamy tylko raz i poduszka musi trafić do każdego!

  • Chusta animacyjna. 

Złapcie chustę na wysokości talii dzieci. Połóż na niej miękką, lekką i niewielką piłkę. Teraz powiedz imię wybranego dziecka. Wspólnymi siłami spróbujcie przetoczyć piłkę po chuście w taki sposób, aby trafiła do wskazanego przez Ciebie malucha. Wybierz kolejne imię – niech zabawa trwa tak długo, aż piłka dotrze do każdego uczestnika. 

  • TAK/NIE. 

Jedno z dzieci stoi na środku sali podzielonej na dwie strefy – strefę TAK i strefę NIE. Uczestnik mówi jedno zdanie o sobie, np. Bardzo lubię bajki o kucykach. Dzieci, które też lubią takie bajki, przechodzą na strefę TAK (może być oznaczona zielonym kolorem), a te, które uważają inaczej, przechodzą na strefę NIE (kolor czerwony). 

Wybierz kolejne dziecko, które stanie na środku. Pamiętaj, aby dać szansę każdemu, i nie zmuszaj do zabawy tych, którzy tego nie chcą.

  • Przewodnik. 

Rozłóż na podłodze płaską ścieżkę, np. z szerokiej gumy rehabilitacyjnej, kartek lub gazet. Uczestnicy dobierają się w pary. Jednemu z dzieci zasłoń oczy chustką, a następnie poproś to drugie, aby przeprowadziło kolegę//koleżankę po ścieżce. Później następuje zamiana. 

Wszystkie duety mogą wykonywać to zadanie jednocześnie (krótkie ścieżki) lub po ustawieniu się po kolei, para za parą.

  • Rytuał kończący. 

To również ważny element spotkania. Mówi uczestnikom, że realizowany temat dobiegł końca, i zachęca do własnych przemyśleń o swoich uczuciach i doświadczeniach. Poza spotkaniem w kręgu i wzajemną wymianą wrażeń warto wprowadzić krótką relaksację lub medytację. Metody te pozwalają na wyciszenie, zredukowanie ewentualnych napięć oraz autoanalizę, namysł lub refleksję nad wydarzeniami odbytego treningu umiejętności społecznych.

 

BAJKA TERAPEUTYCZNA 

Dzik Tadzik idzie do przedszkola

Dzik Tadzik obudził się tego dnia niesłychanie szczęśliwy. Jako pierwszy ze swojego licznego rodzeństwa nareszcie mógł iść do przedszkola. Dokładnie sprawdził swoje jasne paski na ciemnobrązowej sierści. Chciał się upewnić, czy są czyste i widoczne. Wszystkie dzieci na pewno widziały kiedyś małe dziki, a jeśli nie, to niech pamiętają, że często mówi się na nie „pasiaki” z uwagi na wyraźnie odznaczające się jasne pasy na grzbiecie. 

Rodzice Dzika Tadzika nie martwili się o swojego dzielnego synka. Był bardzo odważny, a dzięki licznym braciom i siostrom szybko znajdował wspólny język z innymi i łatwo zawiązywał przyjaźnie. Dlatego z dużą pewnością siebie Dzik Tadzik przekroczył bramy fantastycznego przedszkola o nazwie Zwierzolandia. 

– Dzień dobry, pani Ulko! – powiedział radośnie Dzik Tadzik do pani nauczycielki, Ulki Jaszczurki. 
– Dzień dobry, Tadziku! – odpowiedziała wesoło nauczycielka na widok małego ucznia. – Wspaniale, że przyszedłeś! Wszyscy już na ciebie czekają! 

Dzik Tadzik nie mógł się nadziwić, jak wiele różnych zwierzątek chodziło do przedszkola Zwierzolandia. Pani Ulka zaprosiła wszystkich do kręgu, aby Tadzik mógł poznać ich imiona. Na szczęście nauczycielka przygotowała więcej niż jedną zabawę, w przeciwnym razie nie udałoby mu się spamiętać wszystkich jednego dnia! Poznał Rysię Marysię, Delfinkę Malwinkę, Wiewiórkę Wiktorię, Kunę Kalinę, Skunksa Maksa, Surykatkę Agatkę, Misia Zdzisia, Szczupaka Szczepana, Żabę Żanetę, Karolka Jelonka, Antka Lampartka, Szczurka Arturka, Świnkę Kalinkę, Rysia Krzysia, Pawełka Orzełka, Lenkę Sarenkę, Anielkę Wróbelkę, Psinkę Martynkę, Radka Niedźwiadka i Lusię Kaczusię. Ptaki miały swój zakątek na wspaniałym wielkim klonie, zwierzęta wodne pluskały się w ogromnej sadzawce, do której prowadziła rzeczka, a pozostałe zwierzaki mogły się bawić pośród licznych drzew. 

Dzik Tadzik podchodził do każdego, przedstawiał się i za każdym razem dodawał, że ma jeszcze czterech braci i pięć sióstr, gdyż był bardzo z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy