Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia na czasie

18 stycznia 2022

NR 72 (Styczeń 2022)

Komunikacja interpersonalna – czwarte zajęcia treningu umiejętności społecznych z bajką terapeutyczną

0 457

Sprawne porozumiewanie się jest istotą treningu umiejętności społecznych. Choć pojęcie „komunikacja interpersonalna” brzmi poważnie, zwłaszcza w kontekście przedszkolaków, należy poświęcić jej adekwatną uwagę, tym bardziej że mowa i inne rodzaje komunikacji rozwijają się od pierwszych dni życia człowieka.

Warto wiedzieć, że na komunikację składają się trzy wymiary: słowo, dźwięk i gest (mimika). Komunikacja sama w sobie jest opisywana jako proces porozumiewania się ludzi w celu przekazywania informacji. Jest warunkiem nawiązywania dobrych relacji z drugim człowiekiem, dlatego ważne jest, z kim, o czym i w jakich okolicznościach prowadzimy rozmowę. Biorąc pod uwagę wymienione warunki, dostosowujemy komunikat zarówno werbalny, jak i niewerbalny. Wszelkie okoliczności zewnętrzne mają znaczenie: jak się czuje osoba, z którą rozmawiamy, gdzie jesteśmy, czy ktoś jeszcze nam towarzyszy, jakie uczucia towarzyszą tematowi rozmowy itp. Nie mniej ważne są tzw. okoliczności wewnętrzne, czyli otwartość komunikatu, zaufanie lub jego brak, uprzedzenia, fobie, złe doświadczenia rzutujące na relacje między rozmówcami i nie tylko. 

Dlatego tak ważne jest nauczanie i wychowanie do prawidłowego, zrozumiałego, szczerego, asertywnego i odważnego porozumiewania się. Mówimy o nabywaniu kompetencji komunikacyjnej (nie językowej), która ma wymiar interpersonalny o aksjologicznym nasyceniu, tzn. komunikujemy się z szacunkiem, życzliwością i troską. Wielkie znaczenie ma więc osoba nauczycielki bądź nauczyciela i sposób, w jaki porozumiewa się on z dziećmi, współpracowniczkami i współpracownikami, rodzicami czy zapraszanymi gośćmi odwiedzającymi placówkę. 

W. Wiśniewska w 2001 r. pisała w swoim artykule pt. Komunikacja i podmiotowość o podważeniu mitu nauczyciela, który wie wszystko i jest nieomylny. Jest to złudzenie, które niekorzystnie oddziałuje zarówno na wychowanków, jak i na innych przedstawicieli tego zawodu. Zdarza się przecież, że możemy czegoś nie wiedzieć lub wręcz popełnić pomyłkę. Dzieci nauczą się o wiele więcej, kiedy usłyszą ze strony wychowawcy szczere przyznanie się do błędu, a nawet przeprosiny, jeżeli sytuacja tego wymaga. 

W obecnych czasach, kiedy tak dużo mówi się o hejcie i jego zwalczaniu, rozwijanie umiejętności społecznych i komunikowania się zyskuje jeszcze większe znaczenie. Powinniśmy zwracać się w kierunku konstruowania świadomego, otwartego dialogu, opartego na wzajemnym poważaniu i akceptacji, aby budowane relacje w przyszłości nie oddalały się od siebie przez coraz powszechniejszą mowę nienawiści. Jakość umiejętności komunikacyjnych rzutuje na zawiązywanie koleżeństwa, przyjaźni i miłości, a potrzeba zaspokojenia przyjaźni jest kluczowa dla prawidłowego rozwoju jednostki.

W wieku przedszkolnym dzieci powinny już posiadać umiejętność budowania złożonych zdań, używać czasu przeszłego, teraźniejszego i przyszłego, liczby mnogiej oraz odmieniać słowa przez przypadki. Doskonalenie umiejętności interpersonalnych na poziomie prawidłowego komunikowania się odgrywa szczególną rolę w pracy nauczyciela/ nauczycielki wychowania przedszkolnego. Powinniśmy zwracać się w kierunku demokratycznego stylu komunikacji, który zakłada otwarcie się na wychowanka i jego świat znaczeń. Przejawia się w zachowaniu równowagi o określeniu granic między nauczycielskim „ja” i uczniowskim „ty”, wysyłaniu komunikatów typu „ja”, okazywaniu zaufania i odpowiedzialności1.

Przy okazji omawiania treningu umiejętności społecznych w kontekście komunikacji interpersonalnej nie sposób pominąć technologii informacyjno-komunikacyjnych, do których dzieci w wieku przedszkolnym mają dostęp, a od których na pewno nie uciekną w przyszłości. Ich rzeczywistość tak jak nasza będzie się otaczać narzędziami stworzonymi do przeżywania relacji z ludźmi, bliższymi i dalszymi, przez aplikacje komunikacyjne. W raporcie UNESCO z 2010 r. odnajdujemy wniosek, iż wszystkie dzieci ze względu na swoją naturę pragną używać technologii m.in. po to, by dzielić się nią z bliskimi, prezentować ją i używać w sensie społecznym. Zwraca się wręcz uwagę, iż owe technologie stanowią facylitator interakcji społecznych. Wykorzystanie to jednak musi wynikać (i często wynika) z inicjatywy osoby dorosłej. Innymi słowy, to od nas zależy, czy technologie informacyjno-komunikacyjne będą spełniać wyżej wymienioną funkcję. To oznacza, że w naszych rękach jest wychowanie do etycznego sposobu porozumiewania się, również w rzeczywistości wirtualnej. Choć ma ona wymiar pośredni, pełni istotną rolę w socjalizacji młodych użytkowników. 

Co więcej, wbrew wszechobecnej opinii o szkodach, jakie wyrządza korzystanie z różnego rodzaju social mediów, w dobrej proporcji i za odpowiednim przewodnictwem wykorzystywanie przez dzieci, nawet w wieku przedszkolnym, technologii informacyjno-komunikacyjnej korzystnie wpływa na ich rozwój poznawczy. Odkryto, iż wczesna socjalizacja z tego typu narzędziami kształtuje podstawy umiejętności uczenia się oraz indywidualne podejście do przyswajania wiedzy. Badania z 2005 r. wskazują, że technologia ta ma potencjał dla sukcesu dzieci w sensie edukacyjnym oraz intelektualnym. 

Komunikacja pomaga w nawiązywaniu relacji rówieśniczych, zabawie, sygnalizowaniu o swoich potrzebach zarówno biologicznych, jak i emocjonalnych czy reagowaniu na zjawiska zachodzące w otoczeniu dziecka. Jest narzędziem do budowania więzi oraz określania siebie jako członka konkretnej społeczności. Dlatego nam, edukatorom, nauczycielom, wychowawcom, rodzicom, zależy na tym, aby przedszkolaki potrafiły wysyłać i odbierać komunikaty werbalne i pozawerbalne, słuchać aktywnie i ze zrozumieniem oraz adekwatnie reagować. Wszystko po to, aby nie dochodziło do błędnych interpretacji, które często stają się niepotrzebnymi barierami w komunikacji. 

Zajęcia z TUS w temacie komunikacji interpersonalnej zachodzą w trzech obszarach:

  • rozwijania podstawowych umiejętności komunikacyjnych;
  • komunikacji werbalnej i niewerbalnej;
  • problemów i barier komunikacji. 

Poniżej prezentuję ćwiczenia i zabawy ułatwiające rozwój komunikacji interpersonalnej w wymienionych obszarach. Inspiracja została zaczerpnięta z wymienionych w bibliografii pozycji autorek Bentkowskiej i Węglarz oraz własnych pomysłów i doświadczenia dostosowanych do pracy w grupie przedszkolnej.

POLECAMY

ĆWICZENIA I ZABAWY

Powitanie
Witanie się z kimś nie zawsze jest łatwe. Oprócz zabaw w grupie, które wprowadzaliśmy na poprzednich spotkaniach treningu umiejętności społecznej, warto omówić sposoby witania się z rówieśnikami, wychowawcami i innymi osobami w bezpośrednim, osobistym kontakcie. W jaki sposób zacząć rozmowę? 
Zapytaj maluchy, jak one to robią lub jakie znają sposoby ze świata dorosłych. Stwórzcie tablicę trzech przykładów. Na moich ostatnich tego typu zajęciach dzieci wymieniły następujące przykłady: W co chcesz się dzisiaj bawić?, Masz bardzo ładną bluzeczkę (lub inną rzecz), Piękna dzisiaj pogoda – ostatni przykład wymienił maluch, który zauważył, że jego rodzice często zaczynają w ten sposób rozmowy z innymi dorosłymi, np. w sklepie albo pod blokiem. Następnie poproś chętne dzieci o zaprezentowanie scenki, w której wykorzystają jeden z trzech przykładów. Omów z grupą, jak mogłaby się potoczyć tak rozpoczęta rozmowa. 

Opowiadane malowanie
Przygotuj kilka prostych, ale różnorodnych wzorów i kształtów na osobnych kartkach, np. koło wpisane w inne koło, trójkąt w lewym górnym rogu kartki i kwadrat w prawym dolnym, gwiazda na patyku (kresce), serce otoczone promieniami itp. Wszystkie dzieci siadają do stoliczków z kartkami i kredkami. Poproś jedno z dzieci, aby wylosowało wzór i nie pokazywało go pozostałym. Jego zadaniem będzie opowiedzenie o tym, co widzi, w taki sposób, aby dzieci narysowały kształty jak najbardziej podobne do wzoru. W zabawie z młodszymi maluchami możesz dać opowiadającemu dziecku białą kartkę, aby wskazywało poszczególne miejsca rozmieszczenia figur. 

W zadaniu najważniejsze jest rozwijanie umiejętności przekazywania informacji w taki sposób, aby pozostali potrafili się nimi posłużyć zgodnie z poleceniem, nie zaś estetyka ilustracji. 

Może się zdarzyć, że niektóre dzieci będą sfrustrowane z powodu poczucia bycia niezrozumianym lub zbyt trudnego opisu. Na taką okoliczność przygotuj prostsze wzory, które nie sprawią tyle kłopotu, i zachęcaj dziecko do proszenia o pomoc i podejmowania kolejnej próby. 

Podaj dalej
Poproś dzieci, aby usiadły w dwóch rzędach, jedno za drugim, tak aby każde widziało przed sobą plecy koleżanki lub kolegi, z wyjątkiem osoby siedzącej na początku – daj jej kartkę i kredkę. Narysuj palcem na plecach ostatnich dzieci prosty wzór, np. koło albo serce, albo znak X. Poproś, aby przekazywały ten znak dalej do przodu poprzez rysowanie go na plecach, a kiedy dotrze on do pierwszego dziecka, jego zadaniem będzie narysowanie znaku na kartce. 

Ten rodzaj interakcji w grupie wywołuje niekiedy dużo śmiechu, na czym nam zależy na zajęciach treningu umiejętności społecznych. 

Improwizowany teatrzyk
Przygotuj dowolną formę teatrzyku, np. pacynki, postaci wycięte z papieru i przyklejone do długich wykałaczek, zakładane na palce kukiełki, oraz tło historii. Osobiście do tej zabawy wykorzystuję wycięty z kalendarza krajobraz albo tablicę edukacyjną prezentującą park, plażę, góry, salę przedszkolną, albo wykonuję prostą ilustrację na karcie brązowego papieru pakowego i używam małych figurek różnych bohaterów z Kinder Niespodzianek. Możesz podzielić dzieci na zespoły czteroosobowe, przypisać im konkretne role i pozwolić na swobodną zabawę przy stoliczkach, a następnie zachęcić do wspólnego zaprezentowania wydarzeń, w których brały udział ich postaci. 

W tej zabawie zależy nam na przećwiczeniu swobodnych umiejętności komunikacyjnych między dziećmi w aranżowanej, udawanej sytuacji. 

Jeżeli uważasz, że w zespole kilkorga maluchów niektóre z nich mogą nie mieć szansy na wykonanie zadania, dobierz je w pary. 

Emocjonalna kostka
Przygotuj dużą kość do gry z różnymi emocjami na każdej ściance, np. podekscytowany, zmęczony/śpiący, smutny, przestraszony, obrażony i zły. Następnie omów z dziećmi każdą z tych emocji, prezentując sposoby ich wyrażania. Powiedz dowolne zdanie w sposób wskazujący wszystkie sześć emocji po kolei, np. Idziemy dzisiaj na plac zabaw w sposób podekscytowany, znudzony, smutny, przestraszony, obrażony i ze złością. Następnie wymyśl nowe zdanie i poproś jedno z dzieci do siebie. Powiedz mu to zdanie na ucho i poproś, aby wybrało (lub wylosowało) jedną z emocji, zgodnie z którą powie to zdanie, np. Nakarmiłam psa albo Byłem u fryzjera itp.

Reszta grupy odgaduje, o którą emocję chodzi. 

Ta zabawa nie tylko ćwiczy identyfikowanie mowy niewerbalnej, ale również zachęca do przełamywania nieśmiałości i eksperymentowania z własną ekspresją. 

Co było dalej?
Przygotuj dowolne ilustracje, np. zwierząt, dzieci, przyrody, środków transportu, pór roku, oraz kilka ilustracji przedstawiających „głównego bohatera”, np. misia, psa, wróżkę, słońce, biedronkę, staruszkę itp. Włóż ilustracje (złożone lub nie) do dwóch osobnych worków (lub kapeluszy czy misek). Poproś dzieci, aby usiadły w kręgu. Wyciągnij pierwszą kartę bohatera i pierwszą ilustrację i zapytaj: Co było dalej? Na przykład losujesz kucyka i samolot, więc mówisz: Kucyk wsiadł do samolotu, ponieważ wybierał się na niesamowite wakacje z innymi kucykami do ciepłych krajów. Włóż ilustracje z powrotem do odpowiednich worków i przekaż je dziecku, które siedzi po Twojej lewej lub prawej stronie. Poproś je o wykonanie ćwiczenia w podobny sposób. 

W tym zadaniu pomagamy w kształtowaniu pozytywnych relacji między dziećmi i zachęcamy je do samodzielnych wypowiedzi. 

Ważne! Jeżeli któreś z dzieci wzbrania się przed mówieniem i bardzo nie chce brać udziału w zabawie, pamiętaj o zasadzie dobrowolności.

Relacja z bajki
To zadanie wykonuję w grupach, kiedy część maluchów idzie na inne zajęcia. Ważne, aby była to równa połowa! Dzieciom, które zostały w sali, tuż przed powrotem pozostałych opowiadam niedługą historię i proszę, aby zapamiętały z niej jak najwięcej. Po powrocie pozostałych dzieci wszyscy dobierają się w mieszane pary – jedno z dzieci wróciło z zajęć, drugie poznało historię i to właśnie dziecko opowiada drugiemu, o czym ona była. Siadamy w kole i dzieci, które dopiero co wysłuchały historii od swoich rówieśników, opowiadają ją nauczycielowi poprzez zgłaszanie się. Najpewniej pojawią się różnice, być może zmiana imion bohaterów, a nawet wydarzeń. Zwróć dzieciom uwagę, jak trudne jest przekazywanie dalej usłyszanej wcześniej informacji o kimś i jak łatwo może się ona zmienić w toku prowadzonych relacji. Co, jeśli dzieci opowiedziałyby historię dalej i dalej? Czy piąta, a nawet dziesiąta osoba pozna historię dokładnie taką, jaka była ona na początku? Jeżeli pracujesz z dziećmi w najstarszej grupie wiekowej, możesz przeprowadzić rozmowę na temat plotek. 

Przykładowa historia 
Piesek Lutek, czarny w białe plamki, uwielbiał bawić się swoją czerwoną piłką ze swoim przyjacielem, chłopcem Michałkiem. Michałek był miłym dzieckiem z czarnymi włosami i niebieskimi oczami i często chodził z Lutkiem do parku nad stawem. W tym parku spotykali się z innymi psami i przyjaciółmi chłopca z przedszkola o nazwie Łapka w Łapkę. Michałek chodził do grupy Mróweczek, a ich pani miała na imię Gosia i zawsze nosiła naszyjnik z niebieskim kamieniem, bo to był jej ulubiony kolor. Pani Gosia miała córeczkę o imieniu Aurelka w młodszej grupie Misiaczków i często przychodziły do parku ze swoim dużym brązowym psem Brunem, który uwielbiał kopać dołki. Pewnego razu pani Gosia i Aurelka szukały w parku zaginionego wisiorka, a Krzyś i Lutek znaleźli go w dołku wykopanym przez Bruna. 

Cicha reakcja
Dzień lub dwa przed zajęciami zapytaj dzieci o to, co lubią, a czego nie lubią, i przygotuj ilustracje lub zdjęcia tych rzeczy, które później będziesz im wyświetlać np. na tablecie lub swoim telefonie. Poproś maluchy, aby usiadły w kole, i zaproś jednego z nich do siebie. Pokaż to, co lubi lub nie lub...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Wychowanie w Przedszkolu"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy