Czym są standardy ochrony małoletnich?
Standardy ochrony małoletnich to zestaw zasad i procedur, które mają zapewnić dzieciom bezpieczeństwo oraz ochronę przed przemocą i zaniedbaniem. Określają obowiązki instytucji i osób pracujących z dziećmi w zakresie zapobiegania zagrożeniom i reagowania na nie. Obejmują działania profilaktyczne, jasne procedury zgłaszania oraz współpracę z odpowiednimi służbami w sytuacjach wymagających interwencji. W ramach badania FDDS przeprowadzono ankietę w 1137 instytucjach z 10 kategorii (m.in. szkoły, przedszkola, żłobki, instytucje kultury, szpitale, kluby sportowe, parafie), analizę dokumentów SOM w 100 instytucjach oraz 22 wywiady pogłębione.
Jak wynika z raportu, aż 97% badanych instytucji opracowało standardy. 38% zrobiło to jeszcze przed wejściem w życie obowiązku ustawowego, co świadczy o wcześniejszej świadomości problemu i aktywności edukacyjnej. W instytucjach panuje powszechna zgoda co do tego, że wdrożenie standardów jest potrzebne. Przedstawiciele aż 79% instytucji odpowiedzieli twierdząco na pytanie:
„Czy ogólnie uważa Pan(-i), że w Pana(-i) instytucji standardy ochrony małoletnich są potrzebne?”, w tym 45% uznało, że zdecydowanie są one potrzebne.
– Dane pokazują, że polskie instytucje wykonały ogromny krok naprzód w formalnym zabezpieczeniu dzieci przed przemocą. Mimo powszechnego spisania procedur interwencji, wyznaczenia osób odpowiedzialnych oraz przeszkolenia personelu, po roku obowiązywania przepisów aż 71% instytucji nie podejmowało żadnych interwencji w oparciu o SOM. To wyraźny sygnał, że standardy w wielu miejscach funkcjonują jedynie na papierze. Potrzebujemy większego nacisku na praktyczne stosowanie zasad i reagowanie na sytuacje realnego zagrożenia – mówi dr Szymon Wójcik z Działu Badań Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę.
Ze standardami dość powszechnie zapoznawali się pracownicy instytucji, choć w co dziesiątej instytucji tylko część pracowników miała taką okazję.
2/3 instytucji przeprowadziło zajęcia z dziećmi, podczas których dzieci miały możliwość zapoznania się z tym, czym jest przemoc i jakie procedury reagowania zostały przyjęte w placówce, do której uczęszczają. Badanie pokazało, że promocja standardów (przekazywanie wiedzy wszystkim pracownikom, rodzicom i dzieciom o tym, że w placówce można reagować na przemoc i w jaki sposób to robić) cały czas jest lekcją do odrobienia w dużej części instytucji. Szczególnie ważne jest włączanie w przygotowywanie i upowszechnianie standardów samych dzieci. Niestety, nie więcej niż 1/3 instytucji włączyła w proces konsultacji SOM dzieci, pomimo istnienia obowiązku stworzenia i upowszechniania uproszczonej, zrozumiałej dla dzieci wersji standardów.
POLECAMY
Czy dzieci znają swoje prawa?
Artykuł 22c ust. 5 ustawy o ochronie małoletnich stanowi, że „standardy sporządza się, mając na względzie konieczność ich zrozumienia przez osoby małoletnie”. O stworzeniu wersji „skróconej, przeznaczonej dla małoletnich” mowa jest również w art. 22c ust. 7 tej ustawy. Posiadanie skróconej, zrozumiałej dla dzieci wersji SOM zadeklarowało 79% zbadanych instytucji. Wyraźnie powyżej tej średniej znalazły się szpitale (aż 91%), szkoły podstawowe (87%) i przedszkola (86%). Istotnie rzadziej taki dokument stworzyły – wedle oświadczeń – domy kultury i biblioteki (73%), organizacje pozarządowe pracujące z dziećmi i młodzieżą (72%) oraz parafie (68%).
Dzieci najczęściej były zapoznawane ze standardami podczas zajęć, lekcji lub spotkań – w ten sposób dowiadywały się o treści SOM w 68% placówek. W 52% instytucji wywieszono SOM w widocznym miejscu, w 44% umieszczono je na stronie internetowej, natomiast w 4% instytucji SOM przesłano bezpośrednio do dzieci. W 8% instytucji nie zapoznano dzieci ze standardami. Odsetek instytucji deklarujących zapoznawanie dzieci z SOM podczas zajęć lub lekcji jest wysoki, a oświadczenia te raczej znalazły potwierdzenie w wywiadach przeprowadzonych w różnych typach placówek. W niektórych instytucjach, jak się wydaje, kierownictwo nie przykładało szczególnej wagi do rzetelnego i pogłębionego przeprowadzenia zajęć. Zdarzało się potwierdzanie zapoznania dziecka z SOM poprzez wskazywanie ogólnych zasad działania placówki (np. zapoznawanie wychowanków ze strukturą instytucji podczas przyjmowania do domu dziecka). W niektórych placówkach z kolei szkolenia dla dzieci miały – jak wynika z deklaracji – pogłębiony charakter i odnosiły się do różnych aspektów reagowania na przemoc. Były też okazją do wyjaśniania dzieciom SOM i zbierania uwag. Z badania jakościowego wynika również, że osoby odpowiedzialne za wdrażanie SOM w instytucjach obejmujących opieką dzieci poniżej wieku szkolnego jako jedyną metodę zapoznania ich ze standardami wskazywały omówienie i przećwiczenie metod ochrony przed przekraczaniem granic. Niektóre placówki włączają takie zagadnienia do programu wychowawczego, choć wiąże się to także z obawami o reakcję rodziców.
Poza omówionymi wyżej zajęciami dla dzieci informującymi o SOM, placówki i instytucje wywieszały dokument w swoich siedzibach lub umieszczały go na stronach WWW. Dotyczyło to również skróconej formy, zrozumiałej dla dzieci.
REKOMENDACJE – jak stworzyć SOM w wersji dla dzieci?
- Ograniczenie się do najważniejszych informacji – zasady bezpiecznych relacji, kontakt do osoby zaufanej w placówce, numery pomocowe (116 111, 112).
- Krótkie wprowadzenie.
- Dostosowanie języka do wieku dzieci.
- Uwzględnienie dzieci z niepełnosprawnościami i specjalnymi potrzebami.
- Umieszczenie SOM w miejscach, gdzie przebywają dzieci i na wysokości ich wzroku.
- Ciekawa forma: komiks, kolorowanki, plakat, piosenka.
- Partycypacja – przedstawienie propozycji dzieciom, prośba o opinię o podstawowych założeniach.
- Sprawdzenie, jak dzieci rozumieją kluczowe słowa, np. „bezpieczeństwo” i „ochrona”.
Osoby odpowiedzialne za SOM w sprawdzonych podczas badania jakościowego placówkach pracujących z dziećmi w wieku żłobkowym i przedszkolnym uważają, że profilaktyka przemocy w tej grupie wiekowej powinna być prowadzona przede wszystkim w formie zajęć. Tak też tłumaczony jest brak opracowania skróconych, zrozumiałych dla dzieci SOM. Ten przepis ustawy często uznawano za nieadekwatny i nie realizowano go (choć w badaniu ilościowym większość żłobków i przedszkoli zadeklarowała posiadanie takiej wersji). Tymczasem – z myślą o najmłodszych – część placówek opracowała standardy w sposób nowatorski, w wersji obrazkowej, przekazując w tej przystępnej formie najważniejszy przekaz o braku przyzwolenia na przemoc i konieczności reagowania. Takie plakaty stały się punktem wyjścia do rozmów na temat tego, jakie zachowania są przemocą i komu dziecko może przekazywać, że doświadcza trudnych, krzywdzących zachowań.
Według deklaracji badanych tylko w 34% podmiotów dzieci zostały zaangażowane w proces wypracowania SOM. Prawie co czwarta instytucja (23%) skonsultowała z dziećmi skróconą wersję SOM i uwzględniła ich uwagi, natomiast w 13% instytucji dzieci włączono w proces wypracowania bezpiecznych relacji i przyjęto ich uwagi.
Bariery i problemy a korzyści wynikające ze standardów
Wdrożenie SOM wiązało się z licznymi trudnościami. Instytucje wskazywały na brak czasu, kadr, jasnych wytycznych oraz przeciążenie biurokratyczne. Część placówek sygnalizowała opór ze strony kadry i obawy dotyczące relacji z dziećmi, a także trudności w prowadzeniu rozmów o przemocy. Choć ustawa wymaga tworzenia dokumentów w wersji zrozumiałej dla dzieci, w praktyce takie opracowania pojawiały się bardzo rzadko.
– Nie wystarczy, że instytucja ma SOM w segregatorze lub na stronie internetowej. Standardy muszą żyć w codziennej praktyce, być znane każdemu pracownikowi, rodzicowi i dziecku. Dlatego tak ważne jest ich regularne monitorowanie, ewaluacja i dostosowywanie do charakteru pracy instytucji – tylko wtedy możemy mówić o realnej ochronie dzieci, a nie wyłącznie o spełnieniu formalnego obowiązku – podkreśla Urszula Kubicka-Kraszyńska, ekspertka ds. standardów ochrony dzieci.
Przedstawiciele instytucji, które wdrożyły standardy, zgadzają się co do tego, że z wypracowania SOM wynika szereg korzyści: wzrost świadomości kadry, większa wiedza pracowników instytucji na temat tego, jak podejmować interwencje i większa wiedza dzieci na temat tego, gdzie szukać pomocy w przypadku krzywdzenia. Zauważane były też inne pozytywne strony tego procesu – standardy pomagają porządkować procedury i profesjonalizować działania ochronne, tworząc podstawę kultury reagowania na przemoc.
W świetle wyników badania Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę wskazuje na potrzebę:
- rozwijania systemu szkoleń i doradztwa dla instytucji pracujących z dziećmi,
- prowadzenia edukacji dla dzieci i rodziców o prawach i reagowaniu na przemoc,
- uproszczenia trybu uzyskiwania zaświadczenia z KRK,
- budowania zintegrowanych mechanizmów współpracy m.in. z placówkami opiekuńczymi, edukacyjnymi, pomocą społeczną, instytucjami ochrony zdrowia, sądami i organami ścigania,
- systematycznego monitoringu jakości i praktycznej ewaluacji wdrażania standardów.
